Salsa romesco to gęsty sos z Tarragony, ucierany z suszonej papryki ñora, pieczonych pomidorów i czosnku, prażonych migdałów i orzechów laskowych, chleba, octu i oliwy. Ma kolor cegły, lekko ziarnistą konsystencję i smak słodkiej papryki z orzechową nutą. Podaje się go do grillowanych ryb, warzyw i zimowych calçots. Najlepiej smakuje z łagodną Arbequiną.
- Pochodzenie
- Tarragona, rybacka dzielnica El Serrallo
- Główne składniki
- ñora, pomidory, czosnek, migdały, orzechy laskowe, chleb, ocet
- Rola oliwy
- łączy składniki w emulsję i niesie aromat
- Najlepsza oliwa
- Arbequina z DOP Siurana lub Les Garrigues
- Czas
- 30 minut pracy, 2 godziny z pieczeniem i odpoczynkiem sosu
Spis treści
Historia dania
Romesco narodziło się w El Serrallo, rybackiej dzielnicy przy porcie w Tarragonie. Pierwotnie tym słowem nazywano nie sam sos, lecz potrawkę z ryb: rybacy gotowali to, czego nie sprzedali na targu, na zaprawie z suszonej papryki, czosnku i utartych orzechów. Przepisy przekazywały sobie przede wszystkim kobiety z Serrallo, a niemal wszystkie wzmianki o pochodzeniu dania prowadzą właśnie do tej dzielnicy. Taka potrawka z ryb, romesco de peix, wciąż jest daniem świątecznym w portowych restauracjach.
Skład romesco to spiżarnia Camp de Tarragona. Na równinie wokół Reus od wieków rosną leszczyny i migdałowce, a orzechy laskowe z tych okolic mają własną nazwę pochodzenia, DOP Avellana de Reus. Oliwę dawały gaje na stokach Prades i Montsant, objęte później nazwą pochodzenia DOP Siurana. Utarte zaprawy z czosnku, migdałów i chleba, czyli picada, znała już średniowieczna kuchnia katalońska. Papryka i pomidory przypłynęły jednak z Ameryki dopiero w XVI wieku, więc romesco w znanej formie musiało powstać później, gdy suszona papryka dołączyła do starej zaprawy.
W XX wieku romesco wyszło z rybackich garnków i stało się samodzielnym sosem. Rozpowszechniły go restauracje i zimowe biesiady z calçots, a każda rodzina w prowincji ma własną recepturę i przekonanie, że tylko ona jest prawdziwa. Co roku w Serrallo odbywa się konkurs Mestres Romescaires, w którym uczestnicy rywalizują o tytuł mistrza romesco. Tło kuchni regionu przedstawiamy w przewodniku po Katalonii.
Składniki
Przygotowanie
- Odetnij szypułki ñor, wysyp pestki i zalej papryczki gorącą wodą. Mocz 30 minut, aż skórka zmięknie. Ostrą papryczkę mocz razem z nimi.
- Rozgrzej piekarnik do 200 °C. Ułóż pomidory w całości na blasze, obok główkę czosnku ze ściętym wierzchem. Skrop wszystko łyżką oliwy i piecz 35–40 minut, aż skórka pomidorów popęka, a ząbki czosnku zmiękną jak masło.
- W tym czasie upraż migdały i orzechy laskowe na suchej patelni na średnim ogniu przez 6–8 minut albo w piekarniku w 170 °C przez 8–10 minut, aż zezłocą się i zapachną. Orzechy laskowe zawiń w ściereczkę i pocieraj, żeby zeszła brązowa łuska.
- Na patelni rozgrzej 2 łyżki oliwy i podsmaż kromkę chleba z obu stron na złoto, około 2 minut. Odłóż na talerz.
- Wyjmij ñory z wody i rozetnij wzdłuż. Ostrzem noża albo łyżeczką zeskrob z wnętrza czerwony miąższ, a twardą skórkę wyrzuć. Z czterech papryczek uzyskasz około 2 łyżek pasty.
- Obierz upieczone pomidory i usuń większość pestek. Z główki czosnku wyciśnij miękkie ząbki, zwykle wystarczy 6–8.
- W moździerzu utrzyj czosnek z solą na pastę. Dodaj migdały i orzechy i ucieraj, aż zostaną drobne okruchy. Dorzuć pokruszony chleb, pastę z ñor, ostrą papryczkę i pomidory, ucierając po każdym dodatku. W blenderze używaj krótkich impulsów, żeby sos zachował ziarnistość.
- Wlej ocet, a potem cienką strużką oliwę, stale mieszając lub ucierając. Sos zgęstnieje i nabierze połysku jak luźna emulsja.
- Spróbuj i dopraw solą, octem lub ostrą papryką. Odstaw sos na co najmniej godzinę w temperaturze pokojowej, żeby smaki się połączyły. Jeśli jest za gęsty, rozrzedź go łyżką wody z moczenia ñor.
Jaką oliwę wybrać
W romesco oliwa stanowi około jednej trzeciej objętości sosu, więc jej charakter słychać wyraźnie. W Tarragonie naturalnym wyborem jest Arbequina, owocowa, z nutą migdała i zielonego jabłka, o łagodnej goryczy. Nie przykrywa słodyczy papryki i prażonych orzechów, a jej migdałowe akcenty powtarzają się w samym sosie. Oliwy z DOP Siurana występują w dwóch typach: zielonkawy frutado z wcześniejszego zbioru dodaje sosowi świeżości, a żółty, łagodny dulce sprawdza się przy wersjach do ryb.
Mocniejszą, bardziej zieloną Arbequinę dają gaje Lleidy objęte DOP Les Garrigues. Na południu prowincji, w delcie Ebro, do romesco chętnie używa się wyrazistszych oliw z odmian Morruda i Farga, objętych DOP Baix Ebre-Montsià. Ich nuta karczocha i lekka gorycz dobrze znoszą towarzystwo grillowanego mięsa i calçots. Oliwy bardzo gorzkie i pikantne, jak wczesny Picual, dominują jednak nad papryką.
| Oliwa | Odmiana | Efekt w romesco |
|---|---|---|
| DOP Siurana, typ frutado | Arbequina | świeży, zielony, migdałowy |
| DOP Siurana, typ dulce | Arbequina | łagodny, słodkawy, do ryb |
| DOP Les Garrigues | Arbequina | pełniejszy, wyraźnie owocowy |
| DOP Baix Ebre-Montsià | Morruda, Farga | intensywny, z karczochem, do mięs |
| DOP Terra Alta | Empeltre | delikatny, słodki, z nutą orzecha |
Najczęstsze błędy
Skórka ñory w sosie. Suszona skórka jest twarda, gorzkawa i nie rozdrabnia się do końca, więc w sosie zostają nieprzyjemne płatki. Do romesco trafia tylko miękki miąższ zeskrobany z wnętrza papryczki. Jeśli ñory są cienkie, możesz zmiksować je w całości, ale wtedy przetrzyj sos przez sito.
Surowy czosnek zamiast pieczonego. Cała główka surowego czosnku dałaby sos ostry i palący, z czosnkiem wyczuwalnym przez kolejne godziny. Pieczenie łagodzi czosnek i nadaje mu słodycz. Niektórzy dodają jeden surowy ząbek dla wyrazistości, i to wystarczy.
Sos zmiksowany na gładką pastę. Romesco powinno mieć drobne okruchy orzechów i lekko ziarnistą strukturę. Długie miksowanie w szybkim blenderze rozgrzewa sos, robi z niego jednolity krem i potrafi rozbić emulsję. Lepiej ucierać w moździerzu albo miksować krótkimi impulsami.
Za dużo pomidora i octu. Pomidor ma dać słodycz i wilgoć, ale nie dominować, bo wtedy sos przypomina ketchup z orzechami. Ocet dodaje się ostrożnie, zaczynając od dwóch łyżek. Za kwaśnego romesco nie da się naprawić inaczej niż dodatkiem orzechów, chleba i oliwy.
Warianty
Najstarszą formą pozostaje romesco de peix, potrawka z ryb. W szerokiej cazueli podsmaża się na oliwie ñory i czosnek, dodaje utartą pastę z orzechów i smażonego chleba, zalewa wodą lub bulionem rybnym i gotuje w nim pokrojone ziemniaki. Na ostatnie 10–12 minut wkłada się kawałki ryby: żabnicy, skorpeny, morszczuka, czasem mątwy lub małży. Sos gęstnieje od skrobi ziemniaków i orzechów, a potrawkę je się łyżką, z chlebem.
W Valls, stolicy calçots, sos podawany do grillowanych dymek nazywa się często salvitxada. Jest bliski romesco, choć bywa bardziej płynny, z większą ilością pomidora i octu, żeby lepiej oblepiał dymki. Na wybrzeżu Garraf i Penedès z kolei przygotowuje się xató: sałatkę z endywii z solonym dorszem, tuńczykiem, anchois i oliwkami, zaprawioną sosem z tej samej rodziny.
Tam, gdzie nie ma ñor, dobrym zamiennikiem jest suszona papryka choricero albo jedna duża czerwona papryka upieczona do zwęglenia skórki i obrana, z dodatkiem łyżeczki słodkiej papryki mielonej. Sos wyjdzie słodszy i mniej głęboki, ale zachowa charakter. W wersji ostrzejszej dodaje się dwie suszone papryczki chili. Część kucharzy zastępuje część migdałów orzeszkami piniowymi, co daje łagodniejszy, maślany smak.
W ajoblanco, andaluzyjskim chłodniku z migdałów, czosnku, chleba i oliwy, widać ten sam śródziemnomorski schemat: orzechy, chleb i oliwa jako baza sosu. Romesco dokłada do niego paprykę i pieczone warzywa.
Podanie i przechowywanie
Najbardziej klasyczne połączenia to grillowane ryby, zwłaszcza żabnica, dorada i morszczuk, owoce morza z rusztu, pieczone warzywa (escalivada) i oczywiście calçots. Romesco świetnie pasuje też do jagnięcych kotletów, karczochów z grilla, ziemniaków z piekarnika i jajek na twardo. Rozsmarowane na grzance zastępuje pomidor w pan con tomate.
Sos przechowuj w słoiku w lodówce do 5 dni, przykryty cienką warstwą oliwy, która chroni go przed utlenianiem. Przed podaniem wyjmij go na pół godziny, bo zimna oliwa gęstnieje i tłumi aromaty. Romesco można zamrozić w małych porcjach na 2–3 miesiące, choć po rozmrożeniu trzeba go energicznie wymieszać, żeby emulsja znów się połączyła.
sos przygotowany dzień wcześniej jest lepszy niż świeży, bo papryka, czosnek i orzechy zdążą się przegryźć.
Calçotada: romesco w roli głównej
Calçots to długie, słodkie dymki uprawiane metodą bielenia: cebulę obsypuje się ziemią, żeby wybujała w białe pędy. Od listopada do kwietnia piecze się je na ogniu z gałęzi winorośli, aż zewnętrzne łuski się zwęglą, a potem zawija w gazety, by doszły w środku. Je się je, ściągając spaloną skórkę, maczając biały pęd w sosie i opuszczając go do ust z odchyloną głową. Dymki z okolic Valls mają chronione oznaczenie geograficzne IGP Calçot de Valls.
W ostatnią niedzielę stycznia Valls organizuje wielkie święto calçotady, a w całej Katalonii zimowe weekendy są czasem rodzinnych biesiad na wsi. Na stole ląduje po kilkadziesiąt dymek na osobę, sos, chleb, grillowane mięso i wino z porrónu. Jeśli planujesz taki wyjazd, połącz go z wizytą w tłoczniach Arbequiny, które opisujemy w przewodniku po oliwnej Katalonii.
Pytania i odpowiedzi
Czym zastąpić paprykę ñora w romesco?
Najlepszym zamiennikiem jest suszona papryka choricero, którą moczy się i zeskrobuje tak samo jak ñorę. Można też użyć dużej czerwonej papryki upieczonej do zwęglenia skórki, z łyżeczką słodkiej papryki mielonej. Sos będzie słodszy i mniej głęboki, ale zachowa charakter.
Czym różni się romesco od salvitxady?
Salvitxada to sos z Valls podawany do calçots, bardzo bliski romesco. Zwykle jest bardziej płynny, z większą ilością pomidora i octu. Oba sosy łączą suszoną paprykę, pieczony czosnek, prażone orzechy i oliwę.
Do czego podaje się sos romesco?
Romesco podaje się do grillowanych ryb i owoców morza, pieczonych warzyw, jagnięciny, karczochów i ziemniaków. W Katalonii jest obowiązkowym dodatkiem do calçots, grillowanych dymek jedzonych zimą. Można nim też smarować grzanki.
Jak długo można przechowywać salsę romesco?
W lodówce, w słoiku przykrytym cienką warstwą oliwy, romesco wytrzymuje do 5 dni. Można je też zamrozić w małych porcjach na 2–3 miesiące. Po rozmrożeniu sos trzeba energicznie wymieszać.
Jaka oliwa jest najlepsza do romesco?
Najlepsza jest katalońska Arbequina, na przykład z DOP Siurana lub Les Garrigues, owocowa i łagodna. Jej migdałowa nuta pasuje do orzechów w sosie. Do romesco podawanego z mięsem i calçots dobrze sprawdzą się też wyrazistsze oliwy z delty Ebro.
Czy romesco jest wegańskie?
Tak, klasyczny sos romesco nie zawiera żadnych składników odzwierzęcych. Składa się z papryki, pomidorów, czosnku, orzechów, chleba, octu i oliwy. Trzeba tylko sprawdzić, czy chleb nie zawiera mleka lub masła.
Czy do romesco trzeba dodawać orzechy laskowe?
W Tarragonie zwykle łączy się migdały i orzechy laskowe, bo oba rosną na równinie wokół Reus. Niektóre rodzinne przepisy używają tylko migdałów, inne tylko orzechów laskowych. Proporcję można dostosować do smaku, byle orzechy były dobrze uprażone.
Skąd pochodzi sos romesco?
Romesco pochodzi z Tarragony, z rybackiej dzielnicy El Serrallo przy porcie. Pierwotnie nazywano tak potrawkę z ryb na zaprawie z suszonej papryki, czosnku i orzechów. Jako samodzielny sos do ryb, warzyw i calçots rozpowszechniło się w XX wieku.




