Pa amb tomàquet, po hiszpańsku pan con tomate, to kromka katalońskiego chleba pagès (wiejskiego) natarta przekrojonym pomidorem, posypana solą i polana oliwą. Najlepsze są małe pomidory de penjar, przechowywane w wiązkach od lata do zimy, i łagodna, migdałowa Arbequina. Czosnek jest opcjonalny. W odróżnieniu od andaluzyjskiej tostady pomidora się nie ściera na tarce, tylko wciera w miąższ chleba.
- Pochodzenie
- Katalonia, pokrewne wersje na Balearach i we Wspólnocie Walenckiej
- Główne składniki
- chleb pagès, pomidory de penjar, sól, oliwa
- Rola oliwy
- surowa, nasącza chleb i niesie smak pomidora
- Najlepsza oliwa
- Arbequina z DOP Les Garrigues albo DOP Siurana
- Czas
- 10–15 minut
Spis treści
Historia dania
Pomidor dotarł do Hiszpanii z Ameryki w XVI wieku, ale w Katalonii przez długi czas patrzono na jego czerwony kolor nieufnie i uprawiano go na niewielką skalę. Chleb jedzony z oliwą i czosnkiem był natomiast w całym basenie Morza Śródziemnego zwyczajem znacznie starszym niż jakiekolwiek pomidory. Za najstarszą znaną pisemną wzmiankę o chlebie z pomidorem uchodzi tekst pisarza Pompeu Genera z 1884 roku, wydobyty w 1984 roku przez dziennikarza i historyka kuchni Nèstora Lujána, choć samego tekstu nie udało się jednoznacznie odnaleźć w pismach autora. Kataloński kucharz Josep Lladonosa, opierając się na rodzinnych wspomnieniach, przesuwał początki zwyczaju nawet do XVIII wieku.
Spór o pochodzenie pa amb tomàquet nie został rozstrzygnięty i ma co najmniej trzy wersje. Luján uważał, że danie wymyślili katalońscy chłopi w latach obfitych zbiorów pomidorów, gdy dojrzałymi owocami zmiękczano czerstwy chleb. Drugą opowieść podsunął sam Gener, który wspominał, że chleb z pomidorem, oliwą i czosnkiem jadł w paryskiej restauracji, gdy w Katalonii prawie go nie znano. Trzecia wersja mówi, że zwyczaj przywieźli do Barcelony w pierwszych dekadach XX wieku robotnicy z Murcji, przyjeżdżający między innymi do budowy metra. Żadnej z tych hipotez nie da się udowodnić, a pokrewne dania znają też Majorka, Walencja i Andaluzja.
Pewne jest, że w drugiej połowie XX wieku chleb z pomidorem stał się w Katalonii symbolem tożsamości kulinarnej. W połowie lat 80. fotograf i reklamiarz Leopoldo Pomés wydał książkę Teoria i pràctica del pa amb tomàquet, w której opisał zasady przygotowania: chleb pagès, pomidor wcierany tak, by zostawił na kromce czerwoną, soczystą warstwę, potem sól, a na końcu oliwa. Sam chleb ma od 2013 roku unijne oznaczenie IGP Pa de Pagès Català. W Madrycie danie bywa potocznie nazywane pantumaca, czego wielu Katalończyków słuchać nie lubi.
Składniki
Do podania (opcjonalnie)
Przygotowanie
- Pokrój chleb na kromki grubości 1,5–2 cm. Najlepiej sprawdza się bochenek z poprzedniego dnia, który ma suchszy miękisz i lepiej chłonie sok.
- Opiecz kromki na ruszcie nad żarem, na grillowej patelni albo w tosterze, po 2–3 minuty z każdej strony, aż będą złote i chrupiące na zewnątrz, a w środku wciąż miękkie. W piekarniku z grzałką górną nastawioną na 220 °C wystarczą 3–4 minuty.
- Jeśli używasz czosnku, przekrój ząbek na pół i przeciągnij nim raz lub dwa razy po gorącej kromce. Szorstka powierzchnia działa jak tarka, więc łatwo przesadzić.
- Pomidory przekrój w poprzek, na wysokości największego obwodu. Taki przekrój odsłania komory z sokiem i nasionami, które najłatwiej przechodzą w chleb.
- Wcieraj pomidor przekrojoną stroną w kromkę, mocno dociskając i robiąc okrężne ruchy, aż miąższ i sok wsiąkną w chleb, a w dłoni zostanie prawie sama skórka. Połówka pomidora wystarcza na jedną lub dwie kromki.
- Posyp kromki solą, równomiernie, po szczypcie na każdą. Sól dodana przed oliwą przykleja się do wilgotnego miąższu i nie spływa razem z tłuszczem.
- Polej każdą kromkę 1–1,5 łyżki oliwy, prowadząc strumień zygzakiem od brzegu do brzegu, z wysokości kilku centymetrów. Odczekaj minutę, aż oliwa wsiąknie.
- Podawaj od razu, solo albo z wędlinami, anchois i serem. W wielu katalońskich domach chleb, pomidory, sól i oliwa trafiają na stół osobno, a każdy przygotowuje kromki dla siebie.
Jaką oliwę wybrać
W pa amb tomàquet oliwa jest surowa i stanowi połowę smaku, więc jej jakość czuć od pierwszego kęsa. Tradycja katalońska stawia na oliwy łagodne i owocowe, które podkreślają słodycz pomidora i aromat pieczonego chleba, a nie walczą z nimi goryczą. Naturalnym wyborem jest Arbequina, odmiana z komarki Les Garrigues, w której zapachu są migdał, zielone jabłko, pomidor i dojrzały banan.
Najbardziej znane katalońskie Arbequiny pochodzą z dwóch nazw pochodzenia. DOP Les Garrigues z suchych wzgórz prowincji Lleida daje oliwy w dwóch typach: zielonkawe frutado z wcześniejszego zbioru, z nutą gorzkiego migdała, oraz żółte i słodkie dulce z owoców dojrzałych. DOP Siurana w prowincji Tarragona obejmuje gaje od równiny Camp de Tarragona po tarasy Priorat. Kto szuka innego profilu, znajdzie go w oliwach z Empeltre z DOP Terra Alta, delikatnych, ale z wyraźniejszą strukturą.
| Oliwa | Charakter | Efekt na chlebie z pomidorem |
|---|---|---|
| Arbequina frutado (wczesny zbiór) | zielona, migdałowa, lekko pikantna | świeży, wyrazisty smak, klasyka katalońska |
| Arbequina dulce (owoce dojrzałe) | żółta, słodka, łagodna | bardzo delikatna kromka, dobra dla dzieci |
| Empeltre z Terra Alta | owocowa, słodkawa, nuta migdała | więcej struktury przy zachowanej łagodności |
| Picual | gorzka, pikantna, liść pomidora | wersja bliższa andaluzyjskiej tostadzie |
Oliwa powinna być świeża, z ostatniej kampanii, bo Arbequina ma mało polifenoli i szybko traci owocowość. O katalońskich gajach i almazarach piszemy w przewodniku po Katalonii.
Najczęstsze błędy
Pomidor starty na tarce i nałożony łyżką. Taka warstwa leży na chlebie jak sos i spływa przy pierwszym kęsie, a kromka szybko robi się mokra. Wiele barów w Barcelonie podaje gotowy przecier, ale katalońscy puryści uznają to za skrót. W pa amb tomàquet pomidor ma wsiąknąć w miąższ i zabarwić go na czerwono.
Duże, wodniste pomidory. Pomidory sałatkowe mają dużo wody i mało miąższu, przez co chleb nasiąka sokiem, a smak jest blady. Pomidory de penjar mają grubą skórkę, gęsty, aromatyczny miąższ i niewiele wody. W Polsce najbliżej im do dojrzałych pomidorów koktajlowych na gałązce albo małych, mięsistych pomidorów gruntowych.
Oliwa przed pomidorem. O kolejność toczy się w Hiszpanii długa dyskusja, ale w Katalonii dominuje zasada: pomidor, sól, oliwa. Gdy oliwa trafi na chleb pierwsza, tłuszcz zamyka pory miąższu i sok pomidora nie ma jak wsiąknąć.
Przygotowanie z wyprzedzeniem. Chleb z pomidorem trzeba jeść od razu, bo po kilkunastu minutach skórka mięknie, a kromka traci chrupkość. Na przyjęciu lepiej postawić na stole pieczywo, pomidory, sól i oliwę i pozwolić gościom przygotować kromki samodzielnie.
Warianty
W samej Katalonii są dwie szkoły: chleb opiekany na żarze albo świeży, nieopiekany, natarty pomidorem i podany z wędlinami. Do pa amb tomàquet podaje się kiełbasę fuet, llonganissę z Vic, jamón, kiełbasę botifarra z grilla, anchois z L’Escala, escalivadę (pieczone na żarze bakłażany i papryki) albo kawałek tortilli. W barach coraz częściej używa się cienkiej i bardzo chrupiącej coca de vidre, płaskiego pieczywa, które pęka jak szkło.
Na Majorce bliski krewny nazywa się pa amb oli i powstaje z ciemniejszego chleba, pomidorów tomàtiga de ramellet, oliwy i soli, podawanych z serem, sobrassadą albo kaparami. We Wspólnocie Walenckiej, na przykład w Alcalà de Xivert, uprawia się własną odmianę pomidorów do wieszania, tomata de penjar. Do katalońskiego stołu pasują też inne klasyki z oliwą: allioli, emulsja z czosnku i oliwy bez jajka, oraz sos romesco z pieczonej papryki i migdałów.
Podanie i przechowywanie
Pa amb tomàquet je się o każdej porze: na śniadanie z kawą, jako przekąskę do wermutu, do obiadu zamiast zwykłego pieczywa i na kolację z wędlinami i serem. W restauracjach często zamawia się go jako dodatek do grillowanych mięs, ryb i ślimaków. Kromki podaje się na desce, pocięte na mniejsze kawałki, jeśli mają towarzyszyć innym tapas.
Gotowego chleba z pomidorem nie da się przechowywać, za to same pomidory de penjar wytrzymują bardzo długo. Zbiera się je latem, wiąże w gęste wiązki i wiesza w chłodnym, przewiewnym miejscu, gdzie zachowują się przez kilka miesięcy, często do zimy, a ich smak z czasem się zagęszcza. Kupione w Katalonii wiązki najlepiej powiesić w spiżarni lub piwnicy, z dala od słońca, i zużywać pomidory jeden po drugim.
jeśli opiekasz chleb w tosterze, wybierz kromki nieco grubsze, około 2 cm. Cieńsze wysychają na wiór i nie przyjmą soku z pomidora.
Pa amb tomàquet a andaluzyjska tostada
Polskiego podróżnika najczęściej myli podobieństwo katalońskiego chleba z pomidorem do andaluzyjskiego śniadania. W Andaluzji tostada lub miękki mollete dostaje porcję startego pomidora, nakładanego łyżką, i hojną strugę oliwy, często mocnej Picual, a czasem plaster szynki. W Katalonii pomidor wciera się w chleb, a oliwa jest łagodniejsza. Andaluzyjski zwyczaj opisujemy osobno w tekście o śniadaniu z oliwą.
| Cecha | Pa amb tomàquet (Katalonia) | Tostada con tomate (Andaluzja) |
|---|---|---|
| Pieczywo | pa de pagès, kromka z dużego bochenka | bułka mollete, telera lub bagietka, opiekana |
| Pomidor | przekrojony, wcierany w miąższ | starty na tarce, nakładany łyżką |
| Kolejność | pomidor, sól, oliwa | różnie: oliwa przed pomidorem albo po nim |
| Typowa oliwa | Arbequina, łagodna i migdałowa | Picual lub Hojiblanca, intensywniejsze |
| Czosnek | opcjonalny, raczej rzadko | rzadko, częściej szynka |
| Pora | cały dzień, do wędlin i obiadu | głównie śniadanie w barze |
Kto chce zobaczyć kraj Arbequiny na własne oczy, może połączyć degustację chleba z pomidorem z wizytą w almazarach Les Garrigues i Priorat, opisaną w przewodniku po oliwnej Katalonii.
Pytania i odpowiedzi
Jak po katalońsku nazywa się pan con tomate?
Po katalońsku danie nazywa się pa amb tomàquet, czyli dosłownie chleb z pomidorem. Nazwa hiszpańska to pan con tomate. Potoczne słowo pantumaca, używane głównie poza Katalonią, wielu Katalończyków uważa za nietrafione.
Czy do pan con tomate dodaje się czosnek?
Czosnek jest opcjonalny i w Katalonii nie należy do kanonu. Jeśli go używasz, przeciągnij przekrojonym ząbkiem raz lub dwa razy po gorącej, opieczonej kromce, zanim natrzesz ją pomidorem. Nadmiar czosnku przykrywa smak pomidora i oliwy.
Co najpierw: oliwa czy pomidor?
W katalońskiej tradycji najpierw wciera się pomidor, potem posypuje solą, a na końcu polewa oliwą. Sól przykleja się wtedy do wilgotnego miąższu, a oliwa nie blokuje wnikania soku. Odwrotną kolejność można spotkać w innych regionach Hiszpanii.
Jakie pomidory są najlepsze do pa amb tomàquet?
Najlepsze są pomidory de penjar, małe, z grubą skórką i gęstym miąższem, przechowywane w wiązkach od lata do zimy. W Polsce dobrze sprawdzają się dojrzałe pomidory koktajlowe na gałązce albo małe, mięsiste pomidory gruntowe. Duże pomidory sałatkowe są zbyt wodniste.
Jaka oliwa jest najlepsza do pan con tomate?
Klasycznym wyborem jest łagodna, owocowa Arbequina, najlepiej z DOP Les Garrigues albo DOP Siurana. Podkreśla słodycz pomidora i aromat pieczonego chleba. Mocniejsza Picual daje wersję bliższą andaluzyjskiej tostadzie.
Czym różni się pan con tomate od andaluzyjskiej tostady z pomidorem?
W Katalonii przekrojony pomidor wciera się w chleb pagès, a potem dodaje sól i łagodną oliwę. W Andaluzji pomidor ściera się na tarce i nakłada łyżką na opieczoną bułkę, polewając zwykle intensywniejszą oliwą Picual lub Hojiblanca. Andaluzyjska tostada jest przede wszystkim śniadaniem.
Jaki chleb jest najlepszy do pa amb tomàquet?
Tradycyjnie używa się pa de pagès, dużego, okrągłego bochenka o chrupiącej skórce i dziurawym miąższu, chronionego oznaczeniem IGP Pa de Pagès Català. Najlepszy jest chleb z poprzedniego dnia, pokrojony w kromki grubości 1,5–2 cm. W Polsce dobrze zastąpi go pszenny chleb na zakwasie.
Skąd pochodzi pan con tomate?
Pan con tomate kojarzy się przede wszystkim z Katalonią, gdzie jest symbolem kuchni regionalnej. Najstarsza znana wzmianka pisemna pochodzi z 1884 roku, a historycy nie są zgodni, czy wymyślili go katalońscy chłopi, czy przywieźli robotnicy z innych regionów. Pokrewne dania znają też Majorka, Walencja i Andaluzja.




