Empeltre to tradycyjna odmiana doliny Ebro. Rośnie w Aragonii, na południu Katalonii i na Majorce, gdzie nosi nazwę Mallorquina. Daje złocistą, słodkawą oliwę z nutą migdała, prawie bez goryczy i z lekką ostrością. Jest mniej trwała od oliw andaluzyjskich, więc najlepiej smakuje w pierwszym roku po tłoczeniu. Z jej dojrzałych, czarnych owoców robi się też cenione oliwki stołowe.
- Regiony
- Aragonia (Teruel, Saragossa), Terra Alta i Ribera d'Ebre, Majorka, Nawarra, La Rioja, Castellón
- Synonimy
- Mallorquina, Aragonesa, Zaragozana, Terra Alta
- Charakter oliwy
- łagodna, słodkawa, migdałowa, mało gorzka
- Oznaczenia
- DOP Aceite del Bajo Aragón, Aceite de Terra Alta, Aceite Sierra del Moncayo, Aceite de Mallorca
- Najlepsza do
- ryb, sałat z delikatnych liści, majonezu i allioli, wypieków
Spis treści
Szczepiona, nie sadzona: skąd nazwa Empeltre
Nazwa pochodzi od katalońskiego empelt i aragońskiego impelte. Oba słowa oznaczają zraz, czyli pęd wszczepiony w inne drzewo. Empeltre bardzo słabo się ukorzenia, więc przez stulecia nie rozmnażano jej z sadzonek, tylko szczepiono na starszych drzewach i dziczkach. W Terra Alta przyjmuje się, że właśnie tak przerabiano dawne odmiany doliny Ebro na Empeltre, która dawała lepszy owoc i smaczniejszą oliwę.
Jak na oliwkę z północy Hiszpanii odmiana ma dobrze udokumentowaną historię. Aragoński przyrodnik Ignacio de Asso opisał w 1798 roku nasadzenia empeltres z połowy XVIII wieku i odnotował, że w okręgu Alcañiz znano je już ponad 160 lat wcześniej. Pod koniec XIX wieku oliwa z Bajo Aragón miała renomę na rynkach, a handel szedł przez Alcañiz i Tortosę, port u ujścia Ebro. Tło historyczne i krajobraz tej części kraju opisujemy w przewodniku po Aragonii i oliwach znad Ebro.
Synonimy pokazują, jak szeroko odmiana się rozeszła. W Aragonii mówi się Aragonesa albo Zaragozana, katalońskie szkółki sprzedają ją jako Terra Alta, w Katalonii bywa też nazywana De la Llei, a na Balearach Mallorquina. Poza Hiszpanią najwięcej drzew Empeltre rośnie w Argentynie, w prowincjach Mendoza i Córdoba.
Gdzie rośnie Empeltre
To odmiana dorzecza Ebro. W hiszpańskich zestawieniach powierzchni zajmuje siódme miejsce, a jej gaje szacuje się na 70–80 tys. hektarów. Najwięcej drzew rośnie w Aragonii, w prowincjach Teruel i Saragossa, mniej w Huesce. W Katalonii dominuje w comarkach Terra Alta i Ribera d'Ebre, a mniejsze gaje spotyka się w Nawarze, La Rioja i w prowincji Castellón.
Krajobraz Bajo Aragón dobrze tłumaczy charakter odmiany. Gaje leżą na wysokości od 122 m (Caspe) do 632 m (Alcorisa), na wapiennych glebach z wkładkami gipsu, przy 330–370 mm opadów rocznie. Doliną przewiewa cierzo, zimny i suchy wiatr wiejący wzdłuż Ebro, a różnica między średnią temperaturą lata i zimy przekracza 18 °C. Empeltre dobrze znosi suszę i ubogie gleby, gorzej mroźne zimy.
Na Majorce odmiana rośnie na tarasach Serra de Tramuntana i na równinach w głębi wyspy, od poziomu morza do mniej więcej 800 m. Tarasowe gaje są rzadkie, mają 80–160 drzew na hektar, a wiele drzew liczy kilkaset lat. Spacer po tych tarasach opisujemy w tekście o Majorce i Serra de Tramuntana.
| Obszar | Prowincja lub comarka | Nazwa lokalna | Oznaczenie |
|---|---|---|---|
| Bajo Aragón | Teruel i Saragossa, 77 gmin | Empeltre | DOP Aceite del Bajo Aragón |
| Moncayo | Saragossa: Tarazona y el Moncayo, Campo de Borja | Empeltre | DOP Aceite Sierra del Moncayo |
| Terra Alta i Ribera d'Ebre | Tarragona, 15 gmin | Terra Alta, Empeltre | DOP Aceite de Terra Alta |
| Majorka | cała wyspa | Mallorquina | DOP Aceite de Mallorca |
| Nawarra, La Rioja, Castellón | gaje mieszane | Empeltre | domieszka w lokalnych oliwach |
Drzewo i owoc
Empeltre rośnie z umiarkowaną siłą, ma wzniesiony pokrój i gęstą koronę z błyszczącymi, ciemnozielonymi liśćmi. Późno wchodzi w owocowanie, ale potem plonuje obficie i dość regularnie, bez wyraźnej przemienności, z którą zmagają się hodowcy wielu odmian andaluzyjskich. Kwitnie i zaczyna się wybarwiać wcześnie, a owoce słabo trzymają się gałęzi, co ułatwia zbiór otrząsarkami.
Owoc jest średniej wielkości, waży zwykle 2,5–4 g. Jest wydłużony, lekko asymetryczny, z zaokrąglonym wierzchołkiem bez dzióbka. W pełni dojrzały ma smolistoczarną skórkę z drobnymi przetchlinkami. Zawartość oleju przekracza 18% masy świeżego owocu, co jak na odmianę o podwójnym przeznaczeniu jest dobrym wynikiem.
Słabe strony to wrażliwość na repilo (plamistość liści oliwki), raka bakteryjnego zwanego tuberculosis, muchę oliwną i zimowe mrozy. Odmiana radzi sobie za to z suszą i wapiennymi, ubogimi w fosfor glebami, dlatego przetrwała tam, gdzie inne drzewa owocowe zawodzą. O tym, jak zmienia się uprawa w takich warunkach, piszemy w tekście o gajach tradycyjnych i żywopłotowych.
Jak smakuje oliwa z Empeltre
Klasyczna Empeltre z Bajo Aragón ma barwę od złotej po kolor starego złota. Na początku kampanii jest owocowa, z delikatnymi nutami migdałów, bez goryczy, raczej słodka i tylko lekko pikantna. Taki opis zapisano w specyfikacji tamtejszej DOP. Zbiór zaczyna się w połowie listopada, gdy na drzewach nie ma już zielonych owoców, stąd dojrzały, okrągły profil.
Wcześniej zbierana oliwa z Terra Alta bywa zielona lub zielonkawożółta, ma średnią do intensywnej owocowość i aromat migdała albo orzecha włoskiego. Z biegiem sezonu żółknie i słodnieje. Na Majorce te same różnice ujęto w dwóch typach oliwy DOP. Frutado powstaje z zielonych owoców i jest zielonkawożółte, migdałowe, z umiarkowaną goryczą i ostrością. Dulce tłoczy się głównie z owoców w fazie przebarwiania: jest słodkie, prawie bez goryczy, w kolorze od słomkowego do złotego.
Jeśli porównujesz kilka butelek, zwróć uwagę na finisz: w dobrej Empeltre migdał zostaje w ustach dłużej niż pikantność. Słownik określeń, którymi opisuje się takie oliwy, znajdziesz w poradniku jak opisywać smak oliwy.
Skład i trwałość
Oliwa z Empeltre zawiera zwykle około 70% kwasu oleinowego, wyraźnie mniej niż Picual, która przekracza 80%. W porównaniach z Arbequiną uprawianą w nawadnianych sadach Empeltre miała mniej kwasów jednonienasyconych, za to wyraźnie więcej polifenoli, choć na tle Picual czy Cornicabry ich poziom pozostaje niski. Mimo to oliwa z Arbequiny okazywała się trwalsza w testach utleniania. W praktyce oznacza to, że Empeltre szybciej traci świeżość niż oliwy z południa Hiszpanii.
Specyfikacje DOP stawiają wysoko poprzeczkę jakościową. W Terra Alta kwasowość nie może przekroczyć 0,5%, a liczba nadtlenkowa 18 meq O₂/kg. W Bajo Aragón limit kwasowości to 0,8%, czyli tyle, ile przewiduje norma dla oliwy extra virgin, ale każda partia musi przejść ocenę panelu degustacyjnego.
Delikatność Empeltre jest też jej słabością. Kupuj oliwę z bieżącej kampanii, trzymaj ją w ciemnym, chłodnym miejscu i zużyj otwartą butelkę w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Szczegóły podajemy w poradniku jak przechowywać oliwę.
Czarne oliwki z Aragonii i Majorki
Empeltre należy do niewielu hiszpańskich odmian, które równie dobrze sprawdzają się w tłoczni i na stole. Aragońskie czarne oliwki zbiera się w pełnej dojrzałości: od połowy listopada, zwykle w pierwszej połowie grudnia. Po umyciu trafiają do solanki na około dziewięć miesięcy i fermentują bez dostępu powietrza, tracąc gorycz. Mają smolistą barwę, soczysty miąższ i słodkawy smak, zupełnie inny niż czernione oliwki z puszki.
Na Majorce od 2014 roku chroniona jest nazwa Aceituna de Mallorca (także Oliva de Mallorca). Obejmuje oliwki z odmiany Mallorquina w trzech postaciach: całe zielone, trencadas, czyli nacinane zielone przyprawiane koprem włoskim i ostrą papryczką, oraz czarne naturalne, dojrzewające na drzewie i zalewane majorkańską oliwą. Owoców nie ługuje się, więc zachowują jędrność i wyraźną, gorzkawą nutę. Inne hiszpańskie oliwki opisujemy w przewodniku po oliwkach stołowych.
Z Mallorquiną wiąże się spór botaniczny. Badania DNA stuletnich drzew z wyspy, prowadzone na Uniwersytecie Balearów, wskazały, że majorkańska odmiana różni się genetycznie od aragońskiej Empeltre i jest bliższa dzikiej oliwce, zwanej tu ullastre. Specyfikacja oliwy DOP nadal traktuje obie nazwy jako synonimy, ale oliwki stołowe chroni się już pod nazwą odmiany majorkańskiej.
Empeltre w oznaczeniach DOP
Empeltre jest odmianą przewodnią czterech oznaczeń. Najsurowiej jej udział reguluje DOP Aceite del Bajo Aragón, gdzie musi stanowić co najmniej 80% oliwy. W DOP Aceite de Terra Alta towarzyszą jej Arbequina oraz rzadsze odmiany delty Ebro, Morruda i Farga.
| Oznaczenie | Udział Empeltre | Inne odmiany | Wyróżnik w specyfikacji |
|---|---|---|---|
| DOP Aceite del Bajo Aragón | min. 80% | Arbequina i Royal, razem do 20% | słodka, migdałowa, bez goryczy |
| DOP Aceite Sierra del Moncayo | min. 70% | Arbequina do 25%; Negral, Verdial lub Royal do 5% | migdał min. 2,5; gorycz i ostrość do 4,5 |
| DOP Aceite de Terra Alta | odmiana główna | Arbequina, Morruda, Farga | migdał, orzech, od zielonej do słodkiej |
| DOP Aceite de Mallorca | jako Mallorquina | Arbequina, Picual | typy frutado i dulce |
| DOP Aceite del Somontano | najwyżej domieszka | min. 85% odmian lokalnych (Alquecerana, Verdeña i inne) | trawa, liść, migdał, pomidor |
W DOP Aceite Sierra del Moncayo obejmującej 34 gminy u stóp masywu Moncayo specyfikacja wymaga wyczuwalnego migdała i ogranicza gorycz oraz ostrość. Na Balearach Mallorquina łączy się z Arbequiną i Picual w DOP Aceite de Mallorca. Wyjątkiem jest Somontano w prowincji Huesca, gdzie oznaczenie postawiło na kilkanaście dawnych odmian lokalnych, a Empeltre może być tylko niewielkim dodatkiem.
Empeltre w kuchni
Łagodność to atut w daniach, w których oliwa nie powinna dominować. W Aragonii Empeltre jest tłuszczem do fritady, czyli papryki, pomidorów, cebuli i cukinii duszonych powoli w oliwie, do ogórecznika z małżami (borrajas con almejas) i do majado z czosnku i natki, którym smaruje się pieczone jagnię ternasco. Sprawdza się też do ryb gotowanych na parze, dorsza, białych serów i sałat z delikatnych liści.
W emulsjach Empeltre ma przewagę nad intensywnymi odmianami. Majonez i allioli z jej udziałem nie robią się gorzkie, a w cieście nadaje miąższowi wilgotność bez zapachu oliwy. Na Majorce trafia na pa amb oli, kromkę chleba z pomidorem i oliwą, którą opisujemy w przepisie na majorkański chleb z oliwą.
Do krótkiego smażenia ryby czy jajek Empeltre wystarczy. Do głębokiego smażenia i dłuższego duszenia lepiej wybrać trwalszą oliwę z Picual lub Hojiblanki, które lepiej znoszą wysoką temperaturę. Zestawienie odmian i dań znajdziesz w artykule jaka oliwa do jakiego dania.
Na etykiecie i w sklepie
Oliwy jednoodmianowe opisuje się na etykiecie nazwą odmiany: szukaj słowa Empeltre, a w przypadku Majorki także Mallorquina. Pewność pochodzenia dają oznaczenia DOP z numerowaną kontretykietą rady regulacyjnej. Oliwy z Bajo Aragón i Moncayo rzadko trafiają do dużych sieci; częściej kupisz je w sklepach z delikatesami lub bezpośrednio od spółdzielni.
Przy zakupie sprawdź kampanię lub datę zbioru, bo w przypadku tej odmiany świeżość ma większe znaczenie niż przy Picual. Czarne oliwki z Aragonii sprzedaje się zwykle pod nazwą aceituna negra de Aragón lub olivas de Empeltre. Jak odróżnić informacje obowiązkowe od marketingu, wyjaśniamy w poradniku o etykiecie hiszpańskiej oliwy.
Empeltre na tle innych odmian
| Odmiana | Główny region | Owocowość | Gorycz | Trwałość | Najlepsza do |
|---|---|---|---|---|---|
| Empeltre | Aragonia, Majorka | średnia, dojrzała, migdał | niska | niska do średniej | ryb, emulsji, wypieków |
| Arbequina | Katalonia | średnia, owocowa | niska | niska | sałat, deserów, dań dla dzieci |
| Hojiblanca | Kordoba, Malaga | średnia, trawiasta | średnia | średnia | sałatek, pieczonych warzyw |
| Picual | Jaén | intensywna, liść pomidora | wysoka | bardzo wysoka | smażenia, gulaszy |
Najbliżej Empeltre stoi Arbequina, z którą dzieli łagodność i regiony uprawy w dolinie Ebro. Empeltre jest jednak mniej owocowa, bardziej migdałowa i ma bardziej zaokrąglony, słodki finisz. Na przeciwnym biegunie leży Picual, gorzka i pikantna, która może stać w spiżarni znacznie dłużej.
Pytania i odpowiedzi
Czy Empeltre i Mallorquina to ta sama odmiana?
Specyfikacja DOP Aceite de Mallorca traktuje te nazwy jako synonimy, a w handlu używa się ich zamiennie. Badania DNA starych drzew z Majorki wskazały jednak, że wyspiarska Mallorquina różni się genetycznie od aragońskiej Empeltre. Oliwki stołowe z DOP Aceituna de Mallorca chroni się pod nazwą odmiany majorkańskiej.
Czy oliwa z Empeltre jest gorzka?
Nie, to jedna z najłagodniejszych hiszpańskich oliw. Specyfikacja DOP Aceite del Bajo Aragón opisuje ją jako pozbawioną goryczy, słodkawą i tylko lekko pikantną. Wyraźniejszą gorycz mają oliwy z wcześnie zbieranych, zielonych owoców, na przykład majorkańskie frutado lub wczesne oliwy z Terra Alta.
Co oznacza nazwa Empeltre?
Pochodzi od katalońskiego słowa empelt i aragońskiego impelte, które oznaczają zraz, czyli szczep. Odmiana bardzo słabo się ukorzenia, dlatego od wieków rozmnaża się ją, szczepiąc na innych drzewach oliwnych. Nazwa opisuje więc sposób, w jaki odmiana przetrwała i rozeszła się po dolinie Ebro.
Czy na oliwie z Empeltre można smażyć?
Do krótkiego smażenia, na przykład ryby czy jajek, nadaje się dobrze. Ze względu na niższą zawartość kwasu oleinowego i mniejszą trwałość nie jest najlepsza do długiego, głębokiego smażenia. Do frytur lepiej użyć oliwy z Picual lub Hojiblanki.
Jak długo można przechowywać oliwę z Empeltre?
Najlepiej smakuje w ciągu roku od tłoczenia, bo szybciej niż oliwy z Andaluzji traci świeże aromaty. Zamkniętą butelkę trzymaj w ciemnym, chłodnym miejscu, a otwartą zużyj w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Kupuj oliwę z bieżącej kampanii, zamiast robić zapasy.
Skąd pochodzą czarne oliwki z Aragonii?
To dojrzałe owoce Empeltre zbierane od połowy listopada do grudnia, głównie w Bajo Aragón. Przez około dziewięć miesięcy fermentują w solance, która usuwa gorycz. Są smolistoczarne, soczyste i słodkawe, a podaje się je jako przekąskę lub dodatek do sałatek.
Czym różni się Empeltre od Arbequiny?
Obie dają łagodne oliwy i rosną w dolinie Ebro, ale Empeltre jest bardziej migdałowa i słodka, a Arbequina bardziej owocowa. Empeltre ma większe, czarne owoce nadające się na stół, podczas gdy Arbequina ma drobne owoce i świetnie znosi gęste sady żywopłotowe. Obie oliwy są stosunkowo nietrwałe.
Które oznaczenia DOP produkują oliwę z Empeltre?
Empeltre jest główną odmianą DOP Aceite del Bajo Aragón (min. 80%), DOP Aceite Sierra del Moncayo (min. 70%) i DOP Aceite de Terra Alta. Jako Mallorquina wchodzi do DOP Aceite de Mallorca. W DOP Aceite del Somontano może być tylko niewielkim dodatkiem do odmian lokalnych.




