Empeltre: delikatna oliwa Aragonii i Majorki

Empeltre z doliny Ebro i Majorki: słodka, migdałowa oliwa z małą goryczą i czarne oliwki stołowe. Pochodzenie, smak, trwałość, DOP i kuchnia.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl11 min czytaniaOdmiany
Empeltre: delikatna oliwa Aragonii i Majorki
W skrócie

Empeltre to tradycyjna odmiana doliny Ebro. Rośnie w Aragonii, na południu Katalonii i na Majorce, gdzie nosi nazwę Mallorquina. Daje złocistą, słodkawą oliwę z nutą migdała, prawie bez goryczy i z lekką ostrością. Jest mniej trwała od oliw andaluzyjskich, więc najlepiej smakuje w pierwszym roku po tłoczeniu. Z jej dojrzałych, czarnych owoców robi się też cenione oliwki stołowe.

Regiony
Aragonia (Teruel, Saragossa), Terra Alta i Ribera d'Ebre, Majorka, Nawarra, La Rioja, Castellón
Synonimy
Mallorquina, Aragonesa, Zaragozana, Terra Alta
Charakter oliwy
łagodna, słodkawa, migdałowa, mało gorzka
Oznaczenia
DOP Aceite del Bajo Aragón, Aceite de Terra Alta, Aceite Sierra del Moncayo, Aceite de Mallorca
Najlepsza do
ryb, sałat z delikatnych liści, majonezu i allioli, wypieków
Spis treści
  1. Szczepiona, nie sadzona: skąd nazwa Empeltre
  2. Gdzie rośnie Empeltre
  3. Drzewo i owoc
  4. Jak smakuje oliwa z Empeltre
  5. Skład i trwałość
  6. Czarne oliwki z Aragonii i Majorki
  7. Empeltre w oznaczeniach DOP
  8. Empeltre w kuchni
  9. Na etykiecie i w sklepie
  10. Empeltre na tle innych odmian
  11. Pytania i odpowiedzi

Szczepiona, nie sadzona: skąd nazwa Empeltre

Nazwa pochodzi od katalońskiego empelt i aragońskiego impelte. Oba słowa oznaczają zraz, czyli pęd wszczepiony w inne drzewo. Empeltre bardzo słabo się ukorzenia, więc przez stulecia nie rozmnażano jej z sadzonek, tylko szczepiono na starszych drzewach i dziczkach. W Terra Alta przyjmuje się, że właśnie tak przerabiano dawne odmiany doliny Ebro na Empeltre, która dawała lepszy owoc i smaczniejszą oliwę.

Jak na oliwkę z północy Hiszpanii odmiana ma dobrze udokumentowaną historię. Aragoński przyrodnik Ignacio de Asso opisał w 1798 roku nasadzenia empeltres z połowy XVIII wieku i odnotował, że w okręgu Alcañiz znano je już ponad 160 lat wcześniej. Pod koniec XIX wieku oliwa z Bajo Aragón miała renomę na rynkach, a handel szedł przez Alcañiz i Tortosę, port u ujścia Ebro. Tło historyczne i krajobraz tej części kraju opisujemy w przewodniku po Aragonii i oliwach znad Ebro.

Synonimy pokazują, jak szeroko odmiana się rozeszła. W Aragonii mówi się Aragonesa albo Zaragozana, katalońskie szkółki sprzedają ją jako Terra Alta, w Katalonii bywa też nazywana De la Llei, a na Balearach Mallorquina. Poza Hiszpanią najwięcej drzew Empeltre rośnie w Argentynie, w prowincjach Mendoza i Córdoba.

Gdzie rośnie Empeltre

To odmiana dorzecza Ebro. W hiszpańskich zestawieniach powierzchni zajmuje siódme miejsce, a jej gaje szacuje się na 70–80 tys. hektarów. Najwięcej drzew rośnie w Aragonii, w prowincjach Teruel i Saragossa, mniej w Huesce. W Katalonii dominuje w comarkach Terra Alta i Ribera d'Ebre, a mniejsze gaje spotyka się w Nawarze, La Rioja i w prowincji Castellón.

Krajobraz Bajo Aragón dobrze tłumaczy charakter odmiany. Gaje leżą na wysokości od 122 m (Caspe) do 632 m (Alcorisa), na wapiennych glebach z wkładkami gipsu, przy 330–370 mm opadów rocznie. Doliną przewiewa cierzo, zimny i suchy wiatr wiejący wzdłuż Ebro, a różnica między średnią temperaturą lata i zimy przekracza 18 °C. Empeltre dobrze znosi suszę i ubogie gleby, gorzej mroźne zimy.

Na Majorce odmiana rośnie na tarasach Serra de Tramuntana i na równinach w głębi wyspy, od poziomu morza do mniej więcej 800 m. Tarasowe gaje są rzadkie, mają 80–160 drzew na hektar, a wiele drzew liczy kilkaset lat. Spacer po tych tarasach opisujemy w tekście o Majorce i Serra de Tramuntana.

Obszar Prowincja lub comarka Nazwa lokalna Oznaczenie
Bajo Aragón Teruel i Saragossa, 77 gmin Empeltre DOP Aceite del Bajo Aragón
Moncayo Saragossa: Tarazona y el Moncayo, Campo de Borja Empeltre DOP Aceite Sierra del Moncayo
Terra Alta i Ribera d'Ebre Tarragona, 15 gmin Terra Alta, Empeltre DOP Aceite de Terra Alta
Majorka cała wyspa Mallorquina DOP Aceite de Mallorca
Nawarra, La Rioja, Castellón gaje mieszane Empeltre domieszka w lokalnych oliwach

Drzewo i owoc

Empeltre rośnie z umiarkowaną siłą, ma wzniesiony pokrój i gęstą koronę z błyszczącymi, ciemnozielonymi liśćmi. Późno wchodzi w owocowanie, ale potem plonuje obficie i dość regularnie, bez wyraźnej przemienności, z którą zmagają się hodowcy wielu odmian andaluzyjskich. Kwitnie i zaczyna się wybarwiać wcześnie, a owoce słabo trzymają się gałęzi, co ułatwia zbiór otrząsarkami.

Owoc jest średniej wielkości, waży zwykle 2,5–4 g. Jest wydłużony, lekko asymetryczny, z zaokrąglonym wierzchołkiem bez dzióbka. W pełni dojrzały ma smolistoczarną skórkę z drobnymi przetchlinkami. Zawartość oleju przekracza 18% masy świeżego owocu, co jak na odmianę o podwójnym przeznaczeniu jest dobrym wynikiem.

Słabe strony to wrażliwość na repilo (plamistość liści oliwki), raka bakteryjnego zwanego tuberculosis, muchę oliwną i zimowe mrozy. Odmiana radzi sobie za to z suszą i wapiennymi, ubogimi w fosfor glebami, dlatego przetrwała tam, gdzie inne drzewa owocowe zawodzą. O tym, jak zmienia się uprawa w takich warunkach, piszemy w tekście o gajach tradycyjnych i żywopłotowych.

Jak smakuje oliwa z Empeltre

Klasyczna Empeltre z Bajo Aragón ma barwę od złotej po kolor starego złota. Na początku kampanii jest owocowa, z delikatnymi nutami migdałów, bez goryczy, raczej słodka i tylko lekko pikantna. Taki opis zapisano w specyfikacji tamtejszej DOP. Zbiór zaczyna się w połowie listopada, gdy na drzewach nie ma już zielonych owoców, stąd dojrzały, okrągły profil.

Wcześniej zbierana oliwa z Terra Alta bywa zielona lub zielonkawożółta, ma średnią do intensywnej owocowość i aromat migdała albo orzecha włoskiego. Z biegiem sezonu żółknie i słodnieje. Na Majorce te same różnice ujęto w dwóch typach oliwy DOP. Frutado powstaje z zielonych owoców i jest zielonkawożółte, migdałowe, z umiarkowaną goryczą i ostrością. Dulce tłoczy się głównie z owoców w fazie przebarwiania: jest słodkie, prawie bez goryczy, w kolorze od słomkowego do złotego.

Jeśli porównujesz kilka butelek, zwróć uwagę na finisz: w dobrej Empeltre migdał zostaje w ustach dłużej niż pikantność. Słownik określeń, którymi opisuje się takie oliwy, znajdziesz w poradniku jak opisywać smak oliwy.

Skład i trwałość

Oliwa z Empeltre zawiera zwykle około 70% kwasu oleinowego, wyraźnie mniej niż Picual, która przekracza 80%. W porównaniach z Arbequiną uprawianą w nawadnianych sadach Empeltre miała mniej kwasów jednonienasyconych, za to wyraźnie więcej polifenoli, choć na tle Picual czy Cornicabry ich poziom pozostaje niski. Mimo to oliwa z Arbequiny okazywała się trwalsza w testach utleniania. W praktyce oznacza to, że Empeltre szybciej traci świeżość niż oliwy z południa Hiszpanii.

Specyfikacje DOP stawiają wysoko poprzeczkę jakościową. W Terra Alta kwasowość nie może przekroczyć 0,5%, a liczba nadtlenkowa 18 meq O₂/kg. W Bajo Aragón limit kwasowości to 0,8%, czyli tyle, ile przewiduje norma dla oliwy extra virgin, ale każda partia musi przejść ocenę panelu degustacyjnego.

Uwaga

Delikatność Empeltre jest też jej słabością. Kupuj oliwę z bieżącej kampanii, trzymaj ją w ciemnym, chłodnym miejscu i zużyj otwartą butelkę w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Szczegóły podajemy w poradniku jak przechowywać oliwę.

Czarne oliwki z Aragonii i Majorki

Empeltre należy do niewielu hiszpańskich odmian, które równie dobrze sprawdzają się w tłoczni i na stole. Aragońskie czarne oliwki zbiera się w pełnej dojrzałości: od połowy listopada, zwykle w pierwszej połowie grudnia. Po umyciu trafiają do solanki na około dziewięć miesięcy i fermentują bez dostępu powietrza, tracąc gorycz. Mają smolistą barwę, soczysty miąższ i słodkawy smak, zupełnie inny niż czernione oliwki z puszki.

Na Majorce od 2014 roku chroniona jest nazwa Aceituna de Mallorca (także Oliva de Mallorca). Obejmuje oliwki z odmiany Mallorquina w trzech postaciach: całe zielone, trencadas, czyli nacinane zielone przyprawiane koprem włoskim i ostrą papryczką, oraz czarne naturalne, dojrzewające na drzewie i zalewane majorkańską oliwą. Owoców nie ługuje się, więc zachowują jędrność i wyraźną, gorzkawą nutę. Inne hiszpańskie oliwki opisujemy w przewodniku po oliwkach stołowych.

Z Mallorquiną wiąże się spór botaniczny. Badania DNA stuletnich drzew z wyspy, prowadzone na Uniwersytecie Balearów, wskazały, że majorkańska odmiana różni się genetycznie od aragońskiej Empeltre i jest bliższa dzikiej oliwce, zwanej tu ullastre. Specyfikacja oliwy DOP nadal traktuje obie nazwy jako synonimy, ale oliwki stołowe chroni się już pod nazwą odmiany majorkańskiej.

Empeltre w oznaczeniach DOP

Empeltre jest odmianą przewodnią czterech oznaczeń. Najsurowiej jej udział reguluje DOP Aceite del Bajo Aragón, gdzie musi stanowić co najmniej 80% oliwy. W DOP Aceite de Terra Alta towarzyszą jej Arbequina oraz rzadsze odmiany delty Ebro, Morruda i Farga.

Oznaczenie Udział Empeltre Inne odmiany Wyróżnik w specyfikacji
DOP Aceite del Bajo Aragón min. 80% Arbequina i Royal, razem do 20% słodka, migdałowa, bez goryczy
DOP Aceite Sierra del Moncayo min. 70% Arbequina do 25%; Negral, Verdial lub Royal do 5% migdał min. 2,5; gorycz i ostrość do 4,5
DOP Aceite de Terra Alta odmiana główna Arbequina, Morruda, Farga migdał, orzech, od zielonej do słodkiej
DOP Aceite de Mallorca jako Mallorquina Arbequina, Picual typy frutado i dulce
DOP Aceite del Somontano najwyżej domieszka min. 85% odmian lokalnych (Alquecerana, Verdeña i inne) trawa, liść, migdał, pomidor

W DOP Aceite Sierra del Moncayo obejmującej 34 gminy u stóp masywu Moncayo specyfikacja wymaga wyczuwalnego migdała i ogranicza gorycz oraz ostrość. Na Balearach Mallorquina łączy się z Arbequiną i Picual w DOP Aceite de Mallorca. Wyjątkiem jest Somontano w prowincji Huesca, gdzie oznaczenie postawiło na kilkanaście dawnych odmian lokalnych, a Empeltre może być tylko niewielkim dodatkiem.

Empeltre w kuchni

Łagodność to atut w daniach, w których oliwa nie powinna dominować. W Aragonii Empeltre jest tłuszczem do fritady, czyli papryki, pomidorów, cebuli i cukinii duszonych powoli w oliwie, do ogórecznika z małżami (borrajas con almejas) i do majado z czosnku i natki, którym smaruje się pieczone jagnię ternasco. Sprawdza się też do ryb gotowanych na parze, dorsza, białych serów i sałat z delikatnych liści.

W emulsjach Empeltre ma przewagę nad intensywnymi odmianami. Majonez i allioli z jej udziałem nie robią się gorzkie, a w cieście nadaje miąższowi wilgotność bez zapachu oliwy. Na Majorce trafia na pa amb oli, kromkę chleba z pomidorem i oliwą, którą opisujemy w przepisie na majorkański chleb z oliwą.

Wskazówka

Do krótkiego smażenia ryby czy jajek Empeltre wystarczy. Do głębokiego smażenia i dłuższego duszenia lepiej wybrać trwalszą oliwę z Picual lub Hojiblanki, które lepiej znoszą wysoką temperaturę. Zestawienie odmian i dań znajdziesz w artykule jaka oliwa do jakiego dania.

Na etykiecie i w sklepie

Oliwy jednoodmianowe opisuje się na etykiecie nazwą odmiany: szukaj słowa Empeltre, a w przypadku Majorki także Mallorquina. Pewność pochodzenia dają oznaczenia DOP z numerowaną kontretykietą rady regulacyjnej. Oliwy z Bajo Aragón i Moncayo rzadko trafiają do dużych sieci; częściej kupisz je w sklepach z delikatesami lub bezpośrednio od spółdzielni.

Przy zakupie sprawdź kampanię lub datę zbioru, bo w przypadku tej odmiany świeżość ma większe znaczenie niż przy Picual. Czarne oliwki z Aragonii sprzedaje się zwykle pod nazwą aceituna negra de Aragón lub olivas de Empeltre. Jak odróżnić informacje obowiązkowe od marketingu, wyjaśniamy w poradniku o etykiecie hiszpańskiej oliwy.

Empeltre na tle innych odmian

Odmiana Główny region Owocowość Gorycz Trwałość Najlepsza do
Empeltre Aragonia, Majorka średnia, dojrzała, migdał niska niska do średniej ryb, emulsji, wypieków
Arbequina Katalonia średnia, owocowa niska niska sałat, deserów, dań dla dzieci
Hojiblanca Kordoba, Malaga średnia, trawiasta średnia średnia sałatek, pieczonych warzyw
Picual Jaén intensywna, liść pomidora wysoka bardzo wysoka smażenia, gulaszy

Najbliżej Empeltre stoi Arbequina, z którą dzieli łagodność i regiony uprawy w dolinie Ebro. Empeltre jest jednak mniej owocowa, bardziej migdałowa i ma bardziej zaokrąglony, słodki finisz. Na przeciwnym biegunie leży Picual, gorzka i pikantna, która może stać w spiżarni znacznie dłużej.

Pytania i odpowiedzi

Czy Empeltre i Mallorquina to ta sama odmiana?

Specyfikacja DOP Aceite de Mallorca traktuje te nazwy jako synonimy, a w handlu używa się ich zamiennie. Badania DNA starych drzew z Majorki wskazały jednak, że wyspiarska Mallorquina różni się genetycznie od aragońskiej Empeltre. Oliwki stołowe z DOP Aceituna de Mallorca chroni się pod nazwą odmiany majorkańskiej.

Czy oliwa z Empeltre jest gorzka?

Nie, to jedna z najłagodniejszych hiszpańskich oliw. Specyfikacja DOP Aceite del Bajo Aragón opisuje ją jako pozbawioną goryczy, słodkawą i tylko lekko pikantną. Wyraźniejszą gorycz mają oliwy z wcześnie zbieranych, zielonych owoców, na przykład majorkańskie frutado lub wczesne oliwy z Terra Alta.

Co oznacza nazwa Empeltre?

Pochodzi od katalońskiego słowa empelt i aragońskiego impelte, które oznaczają zraz, czyli szczep. Odmiana bardzo słabo się ukorzenia, dlatego od wieków rozmnaża się ją, szczepiąc na innych drzewach oliwnych. Nazwa opisuje więc sposób, w jaki odmiana przetrwała i rozeszła się po dolinie Ebro.

Czy na oliwie z Empeltre można smażyć?

Do krótkiego smażenia, na przykład ryby czy jajek, nadaje się dobrze. Ze względu na niższą zawartość kwasu oleinowego i mniejszą trwałość nie jest najlepsza do długiego, głębokiego smażenia. Do frytur lepiej użyć oliwy z Picual lub Hojiblanki.

Jak długo można przechowywać oliwę z Empeltre?

Najlepiej smakuje w ciągu roku od tłoczenia, bo szybciej niż oliwy z Andaluzji traci świeże aromaty. Zamkniętą butelkę trzymaj w ciemnym, chłodnym miejscu, a otwartą zużyj w ciągu dwóch, trzech miesięcy. Kupuj oliwę z bieżącej kampanii, zamiast robić zapasy.

Skąd pochodzą czarne oliwki z Aragonii?

To dojrzałe owoce Empeltre zbierane od połowy listopada do grudnia, głównie w Bajo Aragón. Przez około dziewięć miesięcy fermentują w solance, która usuwa gorycz. Są smolistoczarne, soczyste i słodkawe, a podaje się je jako przekąskę lub dodatek do sałatek.

Czym różni się Empeltre od Arbequiny?

Obie dają łagodne oliwy i rosną w dolinie Ebro, ale Empeltre jest bardziej migdałowa i słodka, a Arbequina bardziej owocowa. Empeltre ma większe, czarne owoce nadające się na stół, podczas gdy Arbequina ma drobne owoce i świetnie znosi gęste sady żywopłotowe. Obie oliwy są stosunkowo nietrwałe.

Które oznaczenia DOP produkują oliwę z Empeltre?

Empeltre jest główną odmianą DOP Aceite del Bajo Aragón (min. 80%), DOP Aceite Sierra del Moncayo (min. 70%) i DOP Aceite de Terra Alta. Jako Mallorquina wchodzi do DOP Aceite de Mallorca. W DOP Aceite del Somontano może być tylko niewielkim dodatkiem do odmian lokalnych.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Odmiany