Aragonia: Empeltre i oliwy znad Ebro

Oliwa z Aragonii: odmiana Empeltre, trzy DOP (Bajo Aragón, Sierra del Moncayo, Somontano), gaje znad Ebro, spółdzielnie, smak i kuchnia aragońska.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaRegiony
Aragonia: Empeltre i oliwy znad Ebro
W skrócie

Aragonia to ojczyzna Empeltre, odmiany dającej delikatne, słodkawe i złociste oliwy z nutą migdała. Gaje skupiają się w dolinie Ebro i na jej dopływach: w Bajo Aragón wokół Alcañiz, Calandy i Caspe, u stóp Moncayo, w Somontano pod Pirenejami i w dolinie Jalón koło Calatayud. Region ma trzy DOP: Aceite del Bajo Aragón, Aceite Sierra del Moncayo i Aceite del Somontano.

Prowincje
Teruel, Saragossa, Huesca
Odmiany
Empeltre, Arbequina, Alquezrana, Verdeña, Royal, Negral
Oznaczenia
3 DOP
Charakter oliw
łagodne, słodkawe, migdałowe, od złotych po zielonkawe
Najlepsze do
ryb, warzyw, borrajas, ciast i oliwek z solą
Spis treści
  1. Gips, stepy i cierzo: geografia aragońskich gajów
  2. Historia: od Caesaraugusty do Apadrina un Olivo
  3. Odmiany: Empeltre i jej sąsiadki
  4. Trzy DOP Aragonii
  5. Produkcja i spółdzielnie
  6. Jak smakują oliwy z Aragonii
  7. Kuchnia aragońska na oliwie
  8. Oleoturystyka: Alcañiz, Matarraña i Somontano
  9. Almazary i producenci w naszej bazie
  10. Więcej o regionie
  11. Pytania i odpowiedzi

Gips, stepy i cierzo: geografia aragońskich gajów

Aragonia leży w środku doliny Ebro, odcięta od wpływów morza łańcuchami górskimi. Klimat jest kontynentalny i suchy: w Bajo Aragón spada średnio tylko 350 mm deszczu rocznie, a średnia temperatura wynosi 14,8 °C. Lata są upalne, zimy chłodne, a przez cały rok wieje cierzo, suchy i silny wiatr z północnego zachodu, który jeszcze bardziej wysusza ziemię.

Najważniejsze zagłębie oliwne to Bajo Aragón, czyli wschodnia część prowincji Teruel i południowo-wschodnia Saragossy, nad rzekami Guadalope, Matarraña, Martín i nad samym Ebro. Gaje leżą tu od 122 m w Caspe do 632 m w Alcorisie, na płaskim albo łagodnie pofałdowanym terenie. Gleby są wapienne, z warstwami gipsu powstałymi na dnie miocenskich jezior, co nadaje krajobrazowi jasny, prawie biały kolor.

Na zachodzie Saragossy oliwki rosną na przedgórzu Moncayo, najwyższej góry Systemu Iberyjskiego, wokół Tarazony, Borji i Magallón, oraz w dolinie Jalón koło Calatayud, Ricli i Moraty de Jalón. Na północy, w prowincji Huesca, Somontano to pas pagórków u stóp Sierra de Guara, wokół Barbastro, Alquézar, Adahueski i Colungo. To jedno z najdalej na północ położonych zagłębi oliwnych Hiszpanii.

Historia: od Caesaraugusty do Apadrina un Olivo

Oliwki uprawiano w dolinie Ebro w czasach rzymskich, gdy Caesaraugusta, dzisiejsza Saragossa, była jednym z ważniejszych miast prowincji Tarraconensis. W okresie arabskim Saraqusta była stolicą bogatej taify, a muzułmańscy rolnicy rozbudowali systemy nawadniania nad Ebro i jego dopływami. O tym dziedzictwie piszemy w tekście o Al-Andalus.

Po rekonkwiście Bajo Aragón trafił w dużej części pod władzę zakonu Calatravy, którego zamek do dziś góruje nad Alcañiz. Ludność moryskańska, przez wieki uprawiająca gaje i ogrody, została wygnana z Aragonii w 1610 r., co na długo osłabiło rolnictwo w wielu wsiach. Oliwa pozostała jednak podstawą gospodarki Bajo Aragón, a każda większa miejscowość miała swój molino de aceite (tłocznię), od XX wieku zwykle spółdzielczy.

W drugiej połowie XX wieku wyludnianie się prowincji Teruel sprawiło, że tysiące drzew zostały bez opieki. Symbolem walki z tym zjawiskiem jest Oliete, gdzie stowarzyszenie Apadrina un Olivo od lat odnawia porzucone gaje i pozwala ludziom z całego świata „adoptować” stare drzewo, a oliwę z niego otrzymywać do domu. W Aragonii sadzi się też nowe, nawadniane gaje, głównie z Arbequiną.

Odmiany: Empeltre i jej sąsiadki

Empeltre to najbardziej rozpowszechniona odmiana tradycyjnych, niepodlewanych gajów Aragonii. Jej nazwa pochodzi od aragońskiego czasownika empeltar (szczepić), bo sadzonki źle się ukorzeniają i drzewa od wieków rozmnaża się przez szczepienie. Owoc waży średnio ok. 2,7 g, jest wydłużony, lekko asymetryczny, dojrzewa wcześnie i robi się kruczoczarny, dlatego nadaje się zarówno na oliwę, jak i na czarne oliwki stołowe. Drzewo jest odporne i plonuje regularnie, bez wyraźnej przemienności, ale późno wchodzi w owocowanie i źle znosi silne mrozy.

Z Aragonii Empeltre rozeszła się wzdłuż Ebro od Logroño po Tarragonę, do Castellón i na Baleary. W całej Hiszpanii zajmuje ok. 80 tys. ha i ma wiele nazw: na Majorce to Mallorquina, na Ibizie pagesa, w Katalonii bywa nazywana oliwką z Terra Alta. Rośnie też w Argentynie, w prowincjach Mendoza i Córdoba.

Arbequina dotarła z sąsiedniej Katalonii i dominuje w nowych nasadzeniach, zwłaszcza w gajach nawadnianych i żywopłotowych. W Bajo Aragón specyfikacja DOP dopuszcza obok niej odmianę Royal, a w strefie Moncayo także miejscowe Negral i Verdial.

Somontano ma własną odmianę, Alquezranę, nazwaną od miasteczka Alquézar nad kanionem rzeki Vero. Wśród starych odmian prowincji Huesca wymienia się też Verdeñę. W dolinie Jalón wokół Calatayud przetrwały stare gaje z lokalnymi odmianami, ale ich znaczenie handlowe jest niewielkie.

Trzy DOP Aragonii

Każda z aragońskich DOP opisuje inny krajobraz: Bajo Aragón to suche, gipsowe wzgórza wschodu, Sierra del Moncayo chłodniejsze przedgórze zachodu, a Somontano pagórki u stóp Pirenejów. Szczegółowe opisy znajdziesz w artykułach o DOP Aceite del Bajo Aragón, DOP Aceite Sierra del Moncayo i DOP Aceite del Somontano.

DOP Prowincje i ośrodki Główne odmiany Krajobraz
Aceite del Bajo Aragón Teruel i Saragossa: 77 gmin, m.in. Alcañiz, Calanda, Caspe, Valderrobres Empeltre (min. 80%), Arbequina i Royal (razem do 20%) 122–632 m, gleby gipsowe, ok. 350 mm opadów
Aceite Sierra del Moncayo Saragossa: gminy nad Queiles i Huechą, m.in. Tarazona, Borja, Magallón Empeltre (min. 70%), Arbequina (do 25%), Negral, Verdial, Royal (razem do 5%) przedgórze Moncayo, 450–467 mm opadów, zimą do −16 °C
Aceite del Somontano Huesca: Barbastro, Alquézar, Adahuesca 17 odmian lokalnych (min. 85%), m.in. Alquezrana (Alquecerana), Verdeña, Negral de Bierge; Empeltre i Arbequina tylko w puli do 15% pagórki u stóp Sierra de Guara

Najstarsza i największa jest DOP Bajo Aragón, ustanowiona w 2000 r., z radą regulacyjną w Alcañiz. Gaje są tu rzadkie, średnio ok. 70 drzew na hektar. Specyfikacja pozwala na uprawę z nawadnianiem i bez, ogranicza nawożenie azotem do poniżej 1 kg na drzewo, a oliwki muszą zostać przetłoczone w ciągu 48 godzin od zbioru. Tradycyjnie zbiera się je vareo, strącając owoce kijami na rozłożone płachty. Około 40% oliwy z tej strefy zużywają sami rolnicy i ich rodziny.

DOP Sierra del Moncayo, z radą regulacyjną w Magallón, obejmuje tradycyjne, niepodlewane gaje między terasami Ebro a pasmem Moncayo. Zimny i suchy cierzo wieje tu najczęściej zimą i wczesną wiosną; ochładza, ale też rozwiewa mgły i ogranicza szron. Specyfikacja wymaga kwasowości do 0,5% i co najmniej 70% kwasu oleinowego, a goryczka i ostrość nie mogą przekraczać 4,5 w skali panelu. Ogólne zasady oznaczeń opisuje nasz przewodnik po DOP i IGP.

Produkcja i spółdzielnie

Aragonia to średni producent na skalę Hiszpanii, z produkcją liczoną w tysiącach, a nie dziesiątkach tysięcy ton, i bardzo zmienną w zależności od deszczu. W naszej bazie almazar i producentów jest 141 firm z regionu: 68 z prowincji Saragossa, 44 z Teruel i 29 z Huesca. Można je przejrzeć na mapie almazar.

Trzon sektora to spółdzielnie, często łączące tłocznię z winiarnią albo skupem migdałów i owoców. W Bajo Aragón działają m.in. Cooperativa de Aceites del Matarraña w Calaceite, spółdzielnia San Miguel i La Calandina w Calandzie, spółdzielnia oliwna w Valdealgorfie, Cooperativa del Mezquín w La Codoñera, spółdzielnie w Maelli, Fabarze i Caspe oraz rodzinne tłocznie w Albalate del Arzobispo i Belchite. Przy Moncayo oliwę tłoczą spółdzielnie w Tarazonie, Magallón i Novallas, a w Somontano m.in. Cooperativa La Flor de Guara w Colungo i spółdzielnia oliwna w Adahuesce. Jak działa hiszpański model spółdzielczy, wyjaśniamy w artykule o koncernach, spółdzielniach i rodzinnych almazarach.

Jak smakują oliwy z Aragonii

Oliwa z Empeltre jest jedną z najłagodniejszych w Hiszpanii. Ma barwę od złotożółtej po ciemniejsze, stare złoto, a w smaku dominują słodycz, dojrzały owoc i nuta niegorzkiego migdała, z lekką pikantnością na końcu. Specyfikacja DOP Bajo Aragón opisuje oliwy z początku sezonu jako owocowe, z delikatnymi nutami migdała, słodyczą i ostrością.

Oliwy z Somontano i Moncayo, gdzie zbiera się wcześniej i gdzie jest chłodniej, bywają bardziej zielone, z nutą trawy, jabłka i liścia. Kupaże z Arbequiną są świeże i owocowe, ale szybciej tracą aromat. Język degustatorów objaśniamy w słowniku smaku.

Wskazówka

Delikatna oliwa z Empeltre ma niewiele goryczy, ale też mniej związków chroniących ją przed utlenianiem niż Picual czy Cornicabra. Przechowuj ją w chłodzie, z dala od światła, i zużyj w ciągu kilku miesięcy od otwarcia.

Kuchnia aragońska na oliwie

Kuchnia doliny Ebro jest prosta i warzywna, a oliwa jest w niej tłuszczem codziennym. Ternasco de Aragón, młode jagnię z chronionym oznaczeniem geograficznym, piecze się z ziemniakami, często smarując je majado z czosnku, natki i oliwy. Borrajas, czyli ogórecznik, to warzywo-symbol Aragonii: gotuje się go z ziemniakami i polewa oliwą z podsmażonym czosnkiem albo podaje z małżami w sosie na oliwie.

Bacalao al ajoarriero to dorsz duszony w oliwie z czosnkiem, papryką i pomidorem, a fritada aragonesa to papryka, pomidor, cebula i cukinia długo duszone na oliwie, krewniaczka pisto manchego. Do mięs i ziemniaków podaje się ajoaceite, aragońską wersję allioli, a na śniadanie pasterskie migas z czerstwego chleba smażonego w oliwie z czosnkiem.

W Bajo Aragón ważne miejsce mają czarne oliwki z Empeltre, dojrzałe owoce peklowane w soli, pomarszczone i lekko gorzkie, podawane jako przekąska z szynką z Teruel. Więcej o hiszpańskich oliwkach do jedzenia piszemy w artykule o oliwkach stołowych.

Oleoturystyka: Alcañiz, Matarraña i Somontano

Najlepszą bazą do poznawania oliwy aragońskiej jest Alcañiz, z zamkiem zakonu Calatravy i gajami Empeltre wokół miasta. Stąd blisko do Calandy, znanej też z chronionych brzoskwiń, oraz do kamiennych miasteczek Matarraña, takich jak Valderrobres i Calaceite, gdzie spółdzielnie sprzedają oliwę prosto z tłoczni. Wschodnie gminy tej okolicy graniczą z Katalonią, a o tamtejszych gajach i drzewach monumentalnych piszemy w tekście o Katalonii.

W Oliete można odwiedzić gaje odnawiane przez Apadrina un Olivo, a w Somontano połączyć oliwę z winem i krajobrazem kanionów rzeki Vero pod Alquézar. Najlepsza pora na wizytę to listopad i grudzień, w czasie zbioru i tłoczenia. Ogólne wskazówki dla podróżnych zebraliśmy w przewodniku po oleoturystyce w Hiszpanii.

Almazary i producenci w naszej bazie

W bazie serwisu mamy 141 spółdzielni, tłoczni, rozlewni i marek oliwy z tego obszaru. Poniżej podział według prowincji; wszystkie punkty znajdziesz na mapie almazar.

ProwincjaWszystkieSpółdzielnieTłocznieEkologiczne
Zaragoza6825101
Teruel441990
Huesca291130

Więcej o regionie

Pytania i odpowiedzi

Jaka odmiana oliwek jest typowa dla Aragonii?

Typową odmianą Aragonii jest Empeltre, której nazwa znaczy „szczepiona”. Daje łagodne, słodkawe oliwy z nutą migdała, a jej dojrzałe owoce służą też jako czarne oliwki stołowe. W DOP Aceite del Bajo Aragón stanowi co najmniej 80% oliwy.

Ile DOP oliwy ma Aragonia?

Aragonia ma trzy DOP oliwy: Aceite del Bajo Aragón (Teruel i Saragossa), Aceite Sierra del Moncayo (Saragossa) i Aceite del Somontano (Huesca). Najstarsza i największa jest DOP Bajo Aragón z radą regulacyjną w Alcañiz. Bajo Aragón i Sierra del Moncayo opierają się na Empeltre, a Somontano na 17 odmianach lokalnych, wśród których Empeltre nie ma.

Jak smakuje oliwa z Empeltre?

Oliwa z Empeltre jest delikatna, słodkawa i złocista, z nutami dojrzałego owocu i niegorzkiego migdała. Ma niską goryczkę i lekką pikantność. Dobrze pasuje do ryb, warzyw, majonezu i wypieków.

Czym jest Alquezrana?

Alquezrana to odmiana oliwki z Somontano w prowincji Huesca, nazwana od miasteczka Alquézar. W specyfikacji DOP Aceite del Somontano zapisano ją jako Alquecerana i jest najbardziej znaną z 17 odmian lokalnych, które razem, m.in. z Verdeñą i Negral de Bierge, muszą dać co najmniej 85% oliwy. Empeltre i Arbequina mogą wejść do tej oliwy tylko w puli do 15%. Alquezrana rośnie na jednym z najdalej na północ wysuniętych obszarów uprawy oliwek w Hiszpanii.

Czy oliwa z Empeltre nadaje się do smażenia?

Tak, do krótkiego smażenia i duszenia warzyw, jak w fritadzie aragońskiej, oliwa z Empeltre sprawdza się dobrze. Do długiego, głębokiego smażenia lepsze są oliwy bardziej stabilne, np. z Picual. Empeltre najlepiej pokazuje swój smak na surowo.

Co to jest Apadrina un Olivo?

Apadrina un Olivo to projekt z Oliete w prowincji Teruel, który odnawia porzucone gaje oliwne w wyludniającej się okolicy. Każdy może „adoptować” stare drzewo, a w zamian otrzymuje oliwę z odnawianych gajów. Projekt daje pracę miejscowym i ratuje stare drzewa przed zarośnięciem.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Regiony