DOP Aceite Sierra del Moncayo chroni oliwę extra virgin z zachodniej części prowincji Saragossa, z gmin komarek Tarazona y el Moncayo i Campo de Borja, położonych między doliną Ebro a masywem Moncayo. Podstawą są Empeltre i Arbequina, uzupełniane miejscowymi odmianami Negral, Royal i Verdial. Oznaczenie powołano w 2010 roku, a rada regulacyjna ma siedzibę w Magallón.
- Region
- Tarazona y el Moncayo i Campo de Borja (Saragossa, Aragonia)
- Odmiany
- Empeltre, Arbequina; w mniejszym stopniu Negral, Royal, Verdial
- Skala
- ponad 2500 ha gajów, około 2500 drobnych oliwiarzy
- Charakter oliwy
- łagodna, owocowa, z nutą migdała i zielonego jabłka
- Najlepsza do
- warzyw, ryb, grzybów, ciast
Spis treści
Gdzie leży: między Ebro a najwyższą górą Aragonii
Moncayo, z wierzchołkiem San Miguel na wysokości 2314 m, to najwyższy szczyt Gór Iberyjskich i punkt orientacyjny widoczny z połowy doliny Ebro. Zimą jego kopuła bywa biała od śniegu, gdy u podnóża trwa zbiór oliwek. Gaje DOP leżą niżej, na łagodnych stokach i w dolinach dwóch rzek spływających z masywu na północny wschód: Huechy, nad którą stoją Borja, Magallón i Mallén, oraz Queiles, nad którą leżą Tarazona, Novallas i Malón.
Strefa graniczy z Nawarrą i z kastylijską prowincją Soria. Klimat jest kontynentalny i suchy, z mroźnymi zimami i gorącym latem. Najbardziej charakterystyczny jest tu cierzo, zimny, suchy wiatr północno-zachodni wiejący doliną Ebro, który osusza drzewa i ogranicza choroby grzybowe, ale przy silnych mrozach potrafi uszkodzić gałęzie. Empeltre źle znosi ostre mrozy, dlatego tradycyjne gaje zajmują osłonięte stoki, a nie dna dolin, w których zbiera się zimne powietrze.
W pejzażu oliwki przeplatają się z winnicami. Campo de Borja to także znana apelacja winiarska, słynąca z Garnachy, więc wiele rodzin uprawia oba gatunki i odwozi winogrona do jednej spółdzielni, a oliwki do drugiej. Ogólny obraz oliwnej Aragonii opisujemy w przewodniku po regionie Aragonii.
| Komarka | Gminy w strefie DOP |
|---|---|
| Tarazona y el Moncayo | Tarazona, Alcalá de Moncayo, Añón de Moncayo, El Buste, Los Fayos, Grisel, Litago, Lituénigo, Malón, Novallas, San Martín de la Virgen de Moncayo, Santa Cruz de Moncayo, Torrellas, Trasmoz, Vera de Moncayo, Vierlas |
| Campo de Borja | Borja, Magallón, Mallén, Agón, Ainzón, Alberite de San Juan, Albeta, Ambel, Bisimbre, Bulbuente, Bureta, Fréscano, Fuendejalón, Maleján, Novillas, Pozuelo de Aragón, Tabuenca, Talamantes |
Historia: oliwki, wino i cystersi
Drzewo oliwne rośnie w dolinie Ebro co najmniej od czasów rzymskich, a w średniowieczu ziemie u stóp Moncayo w dużej części podlegały cystersom z klasztoru Veruela, założonego w połowie XII wieku. Mnisi zarządzali rozległymi włościami, na których obok zbóż uprawiano winorośl i oliwki. Przez kolejne stulecia oliwa z okolic Borji i Tarazony była produktem lokalnym: tłoczono ją w małych młynach w każdym większym miasteczku i zużywano na miejscu.
W XX wieku wiele gajów zaniedbano, bo winorośl i zboża dawały pewniejszy dochód, a ludzie wyjeżdżali do Saragossy. Odwrót zatrzymała dopiero moda na oliwę extra virgin i rosnący popyt na produkty z oznaczeniem pochodzenia. W 2010 roku powołano DOP Aceite Sierra del Moncayo, z radą regulacyjną w Magallón. To drugie oliwne oznaczenie Aragonii po DOP Aceite del Bajo Aragón z 2001 roku. Trzecim jest DOP Aceite del Somontano z prowincji Huesca, oparte na odmianie Alquezrana.
Odmiany: Empeltre, Arbequina i rzadkie miejscowe
Dwie główne odmiany strefy to Empeltre i Arbequina, a pozostałe trzy, Negral, Royal i Verdial, rosną głównie w starych gajach. W odróżnieniu od Bajo Aragón, gdzie Empeltre musi stanowić co najmniej 80% oliwy, w Moncayo Arbequina ma równorzędną pozycję.
Empeltre to tradycyjna odmiana doliny Ebro. Jej nazwa pochodzi od aragońskiego czasownika empeltar, czyli szczepić: sadzonki źle się ukorzeniają, więc drzewa od wieków rozmnaża się przez szczepienie. Ma średni wigor, jest odporna na suszę i owocuje regularnie, bez wyraźnej przemienności plonowania, ale późno wchodzi w owocowanie i nie lubi silnych mrozów. Owoce dojrzewają wcześnie, stają się kruczoczarne i ważą średnio około 2,7 g. W całej Hiszpanii Empeltre zajmuje około 80 tys. ha, od La Rioji po Tarragonę i Baleary.
Arbequina pochodzi z Katalonii. Jest samopylna, ma drobne owoce i dobrze znosi chłód, a w nowszych nasadzeniach w całej dolinie Ebro sadzi się ją chętniej niż stare odmiany. Daje oliwę owocową i delikatną, z małą ilością polifenoli, więc szybciej traci świeżość niż oliwy z odmian bardziej goryczkowych.
Verdial to nazwa, pod którą w Hiszpanii kryje się kilka różnych odmian, łączy je tylko to, że owoce długo pozostają zielone. Więcej o tej grupie piszemy w artykule o odmianach Verdial.
| Odmiana | Pozycja w DOP | Co wnosi do oliwy |
|---|---|---|
| Empeltre | główna, tradycyjna | słodycz, migdał, miękkość, złoty kolor |
| Arbequina | główna, częsta w nowszych gajach | zielony owoc, jabłko, świeżość |
| Negral | uzupełniająca, stare gaje | lokalny akcent w kupażu |
| Royal | uzupełniająca | lokalny akcent w kupażu |
| Verdial | uzupełniająca | zieleńszy profil przy późnym dojrzewaniu |
Produkcja i producenci
Moncayo to małe oznaczenie. Rada kontroluje uprawę z ponad 2500 ha gajów, należących do około 2500 drobnych rolników, co daje średnio mniej niż hektar na gospodarstwo. Z tych gajów zbiera się przeciętnie ponad 4 mln kg oliwek rocznie. Przy typowej dla Empeltre i Arbequiny wydajności rzędu 18–20% oznacza to szacunkowo kilkaset tysięcy kilogramów oliwy, z której tylko część trafia do butelek z oznaczeniem.
Struktura sektora przypomina inne rolnicze komarki Aragonii: większość rolników odwozi oliwki do spółdzielczych tłoczni w swoich miasteczkach, a obok nich działają nieliczne prywatne almazary i rodzinne marki, które butelkują oliwę z wybranych gajów. Wiele z nich sprzedaje oliwę głównie w regionie i w Saragossie, a w sklepach poza Aragonią trafia się na nią rzadko. Jak działa ten model, opisujemy w tekście o firmach i spółdzielniach, a tłocznie z regionu można znaleźć na mapie almazar.
Najłatwiej kupić oliwę z Moncayo bezpośrednio w spółdzielniach w Borji, Magallón czy Tarazonie, zwłaszcza od grudnia do lutego, gdy w sprzedaży jest oliwa z bieżącej kampanii. Kanister 5 l z tłoczni wychodzi zwykle taniej niż butelki w sklepie.
Jak smakuje oliwa z Moncayo
Profil oliwy zależy od proporcji dwóch głównych odmian. Kupaż z przewagą Empeltre jest złocisty, miękki, słodkawy, z wyraźnym migdałem i lekką ostrością na końcu. Przewaga Arbequiny daje oliwę zieleńszą w aromacie, z nutą zielonego jabłka, świeżo skoszonej trawy i migdała, ale wciąż o niskiej goryczy. Oliwy z obu odmian rzadko szczypią mocno w gardło, więc dobrze sprawdzają się u osób, które dopiero zaczynają przygodę z extra virgin.
Od andaluzyjskich oliw z Jaén różni je przede wszystkim mniejsza intensywność: mniej goryczy, mniej pikantności, więcej słodyczy owocu. Jeśli chcesz porównać różne style w domu, przydadzą się nasz słownik smaku oliwy i instrukcja degustacji krok po kroku.
Łagodne oliwy z Empeltre i Arbequiny szybciej się starzeją. Kupuj butelki z datą zbioru z ostatniej kampanii i zużyj je w ciągu kilku miesięcy od otwarcia.
Jak rozpoznać butelkę
Na etykiecie powinna znaleźć się pełna nazwa Denominación de Origen Protegida „Aceite Sierra del Moncayo”, a obok niej unijne logo DOP. Jak w większości hiszpańskich oznaczeń, butelki z certyfikatem dostają kontretykietę rady regulacyjnej z numerem, który pozwala prześledzić partię. Sama nazwa „Moncayo” w marce albo rysunek góry na etykiecie nie oznacza jeszcze, że oliwa ma certyfikat DOP.
Pozostałe informacje z etykiety, od kategorii po datę zbioru, pomaga rozszyfrować poradnik jak czytać etykietę.
Co zobaczyć w okolicy
Tarazona to jedno z najładniejszych miasteczek Aragonii: gotycko-mudéjarowa katedra Santa María de la Huerta, dawna dzielnica żydowska i stara ośmioboczna arena do walk byków, wokół której zbudowano kamienice. Kilkanaście kilometrów dalej, w Vera de Moncayo, stoi cysterski klasztor Veruela, w którym w latach 60. XIX wieku mieszkał poeta Gustavo Adolfo Bécquer; z jego pobytu powstały „Listy z mojej celi”. W klasztorze działa też muzeum wina Campo de Borja.
Trasmoz, wioska pod zamkiem na wzgórzu, żyje legendami o czarownicach i chętnie o nich opowiada przybyszom. Borja ma kolegiatę i stare centrum, a w pobliskim sanktuarium Misericordia można zobaczyć fresk Ecce Homo, który w 2012 roku zasłynął na cały świat z nieudanej renowacji. Nad wszystkim góruje park przyrodniczy Moncayo, z lasami bukowymi i dębowymi oraz szlakiem na szczyt, który latem pokonuje się w kilka godzin.
Najciekawszy czas na oliwną wizytę to grudzień i styczeń, gdy trwa zbiór i tłocznie pracują pełną parą. Wizyty w małych almazarach warto umawiać z wyprzedzeniem. Praktyczne porady zebraliśmy w przewodniku po oleoturystyce w Hiszpanii.
W kuchni
Oliwa z Moncayo pasuje do kuchni doliny Ebro, opartej na warzywach z ogrodów nad Huechą i Queiles. Polewa się nią na surowo gotowany ogórecznik (borraja), aragońskie warzywo symboliczne, i karczochy, a podczas świąt Bożego Narodzenia kardy w sosie migdałowym. Jesienią w lasach Moncayo zbiera się grzyby, które smaży się na oliwie z czosnkiem i natką.
Do migas aragonesas, okruchów chleba podsmażanych z czosnkiem, boczkiem i winogronami, używa się zwykłej oliwy, a do pieczonej jagnięciny Ternasco de Aragón dodaje się majado z czosnku, natki i oliwy. Łagodny charakter Empeltre sprawdza się w wypiekach i w domowym majonezie. Do win z Garnachy, mocnych i owocowych, dobrze pasują proste tosty z oliwą, solą i pomidorem. Jak dopasować styl oliwy do dania, piszemy w poradniku jaka oliwa do jakiego dania.
Sąsiednie oznaczenia, DOP Aceite de Navarra i DOP Aceite de La Rioja, dają ciekawe porównanie: tam także rośnie Empeltre, ale w Nawarze dominuje mocniejsza Arróniz.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie leży DOP Aceite Sierra del Moncayo?
DOP obejmuje zachodnią część prowincji Saragossa w Aragonii, czyli gminy komarek Tarazona y el Moncayo i Campo de Borja. Gaje leżą na stokach i w dolinach rzek Huecha i Queiles, u stóp masywu Moncayo (2314 m). Strefa graniczy z Nawarrą i prowincją Soria.
Jakie odmiany oliwek są w DOP Sierra del Moncayo?
Główne odmiany to Empeltre i Arbequina. Uzupełniają je rzadsze odmiany miejscowe: Negral, Royal i Verdial, rosnące głównie w starych gajach. Proporcje między Empeltre a Arbequiną decydują o tym, czy oliwa jest bardziej słodka i migdałowa, czy zielona i owocowa.
Od kiedy istnieje DOP Aceite Sierra del Moncayo?
Oznaczenie powołano w 2010 roku, a rada regulacyjna ma siedzibę w Magallón. To drugie oliwne DOP Aragonii, po Aceite del Bajo Aragón zarejestrowanym w UE w 2001 roku.
Jak smakuje oliwa z Moncayo?
Oliwa z Moncayo jest łagodna i owocowa, z nutą migdała, a przy większym udziale Arbequiny także zielonego jabłka i trawy. Ma niską gorycz i umiarkowaną ostrość. Jest delikatniejsza niż andaluzyjskie oliwy z Picual.
Czym różni się DOP Sierra del Moncayo od Bajo Aragón?
Obie strefy leżą w Aragonii i opierają się na Empeltre. Bajo Aragón jest dużo większe, obejmuje 77 gmin w prowincjach Teruel i Saragossa i wymaga co najmniej 80% Empeltre. W Moncayo Arbequina jest drugą główną odmianą, a strefa jest mała i ogranicza się do dwóch komarek na zachodzie prowincji Saragossa.
Ile oliwy produkuje DOP Sierra del Moncayo?
W strefie uprawia się ponad 2500 ha gajów, a około 2500 rolników zbiera przeciętnie ponad 4 mln kg oliwek rocznie. Daje to kilkaset tysięcy kilogramów oliwy, z której tylko część trafia do butelek z oznaczeniem DOP. To jedno z mniejszych oliwnych oznaczeń Hiszpanii.
Gdzie kupić oliwę z Moncayo?
Najprościej w spółdzielczych tłoczniach i sklepach w Borji, Magallón i Tarazonie oraz w Saragossie. Poza Aragonią oliwa z tego DOP pojawia się rzadko, głównie w sklepach z delikatesami i u sprzedawców internetowych specjalizujących się w hiszpańskich oliwach.




