Cata w domu: jak degustować oliwę krok po kroku

Domowa cata oliwy jak w hiszpańskim panelu: ciemny kieliszek, 28 °C, zasysanie powietrza, ocena owocowości, goryczy i ostrości oraz arkusz ocen.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaPoradniki
Cata w domu: jak degustować oliwę krok po kroku
W skrócie

Do domowej degustacji oliwy wystarczy kilka małych, najlepiej ciemnych kieliszków, łyżka oliwy na próbkę, temperatura około 28 °C, plasterki zielonego jabłka i woda. Najpierw oceniasz zapach, potem smak, zasysając powietrze przez usta, na końcu gorycz i ostrość w gardle. Próbki układa się od najłagodniejszej do najmocniejszej, na przykład Arbequina, Hojiblanca, Picual.

Ilość na próbkę
ok. 15 ml, czyli jedna łyżka
Temperatura oliwy
28 °C, w pokoju 20–25 °C
Kolejność
nos, usta, gardło
Skala ocen
0–10 dla owocowości, goryczy i ostrości
Między próbkami
kawałek jabłka i łyk wody
Najwięcej próbek naraz
trzy, najwyżej cztery
Spis treści
  1. Czego potrzebujesz
  2. Temperatura i warunki
  3. Krok po kroku
  4. Jak ocenić owocowość, gorycz i ostrość
  5. Wady, które wyczujesz w domu
  6. Arkusz oceny
  7. Degustacja trzech oliw: Arbequina, Hojiblanca, Picual
  8. Chleb, jabłko i druga runda przy stole
  9. Najczęstsze błędy
  10. Pytania i odpowiedzi

Czego potrzebujesz

Hiszpańskie panele pracują na znormalizowanym kieliszku Międzynarodowej Rady Oliwnej. Ma ok. 130 ml pojemności, 6 cm wysokości, wąski wylot o średnicy 5 cm i szerszy brzusiec, który zatrzymuje aromat. Wykonany jest z ciemnego, zwykle kobaltowego szkła, żeby degustator nie widział koloru oliwy. Barwa nie mówi nic o jakości, a potrafi skutecznie zasugerować ocenę.

W domu nie musisz kupować profesjonalnego szkła. Sprawdzą się małe kieliszki do koniaku albo niskie szklaneczki z ciemnego szkła, a także ceramiczne czarki do herbaty. Jeśli masz tylko przezroczyste szkło, niech oliwy nalewa ktoś inny i oznaczy je literami. Degustacja na ślepo działa lepiej niż najładniejsze kieliszki.

Lista na stół:

  • kieliszek na każdą oliwę i przykrycie: spodek, podstawka pod kubek albo mały talerzyk;
  • łyżka miarowa albo zwykła łyżka stołowa (15 ml);
  • zielone, kwaśne jabłko pokrojone w kawałki po ok. 15 g;
  • woda w temperaturze pokojowej, niegazowana;
  • kartki z arkuszem ocen i długopis;
  • kubeczek lub miseczka do wypluwania;
  • opcjonalnie kuchenny termometr i miska z ciepłą wodą.

Oliwy do porównania warto kupić świeże, z podaną kampanią. Zestaw z otwartej przed pół rokiem butelki zawsze przegra, a wtedy degustacja uczy głównie rozpoznawania zjełczenia. Jak wybrać butelki do takiego zestawu, opisuje poradnik o tym, jak wybrać dobrą hiszpańską oliwę.

Temperatura i warunki

Oliwę ocenia się w temperaturze 28 °C, z tolerancją 2 stopni w każdą stronę. W takiej temperaturze lotne związki uwalniają się wyraźnie, a jednocześnie oliwa nie traci świeżości. Prosto z chłodnej spiżarni pachnie słabo, za ciepła zaczyna pachnieć płasko i tłusto.

W domu najprościej ogrzać przykryty kieliszek w dłoni przez minutę lub dwie, obracając nim powoli. Można też postawić kieliszki w misce z wodą o temperaturze ok. 30 °C na kilka minut. Termometr wsadzony na chwilę do jednej próbki rozwiewa wątpliwości.

Pokój powinien mieć 20–25 °C, być przewietrzony i wolny od zapachów kuchni. Panele zalecają degustację przed południem, kiedy zmysły są wypoczęte. Przez co najmniej pół godziny przed degustacją nie pij kawy i nie pal, a w dniu degustacji zrezygnuj z perfum i mocno pachnących kremów.

Krok po kroku

  1. Nalej i przykryj. Wlej do kieliszka ok. 15 ml oliwy i od razu przykryj go spodkiem, żeby aromat nie uciekał.
  2. Ogrzej. Trzymaj kieliszek w dłoni lub w ciepłej wodzie, aż oliwa osiągnie ok. 28 °C.
  3. Zakręć. Pochyl kieliszek i obracaj nim tak, żeby oliwa zwilżyła ścianki. Większa powierzchnia to więcej aromatu.
  4. Powąchaj. Odsłoń kieliszek i weź kilka spokojnych, krótkich wdechów. Zanotuj najpierw ogólne wrażenie (świeży owoc czy coś niepokojącego), potem typ owocowości i konkretne skojarzenia. Przykryj kieliszek ponownie.
  5. Weź mały łyk. Wystarczy ok. 3 ml, mniej więcej pół łyżeczki. Rozprowadź oliwę językiem po całych ustach.
  6. Zassij powietrze. Lekko rozchyl wargi i krótkimi, kolejnymi wdechami zasysaj powietrze przez zęby, aż oliwa „zaszumi” w ustach. Włosi nazywają to strippaggio. Powietrze przenosi aromat do nosa od tyłu, drogą retronosową.
  7. Oceń gorycz. Skup się na tylnej części języka. Gorycz świeżej oliwy jest czysta, roślinna, przypomina cykorię lub skórkę migdała.
  8. Oceń ostrość. Wyplucie albo przełknięcie odrobiny oliwy pokazuje, jak mocno drapie w gardle. Ostrość pojawia się z kilkusekundowym opóźnieniem i często wywołuje kaszel.
  9. Zapisz i odpocznij. Uzupełnij arkusz, zjedz kawałek jabłka, przeżuj go i wypluj, popij wodą. Odczekaj kilka minut przed następną próbką.

Jak ocenić owocowość, gorycz i ostrość

Panel używa skali 0–10. Zero oznacza brak wrażenia, dziesięć najsilniejsze, jakie potrafisz sobie wyobrazić. W domu nie chodzi o dokładność co do pół punktu, tylko o porównanie próbek między sobą.

Owocowość to siła zapachu świeżych oliwek. Najpierw zdecyduj, czy jest zielona (trawa, liść, pomidor, karczoch), czy dojrzała (jabłko, banan, słodki migdał). Potem nadaj liczbę: do 3 to oliwa delikatna (ligero), 3–6 średnia (medio), powyżej 6 intensywna (intenso). Słownictwo, którego używa się przy opisie aromatów, zbiera tekst o opisywaniu smaku oliwy.

Gorycz i ostrość ocenia się osobno, bo często idą w parze, ale nie zawsze. Oliwa jest zrównoważona, gdy żadna z nich nie przewyższa owocowości o więcej niż 2 punkty. Gdy obie mają najwyżej 2, mówi się o oliwie łagodnej, po hiszpańsku dulce. Silna gorycz i ostrość to w świeżej oliwie zaleta, bo wiążą się z zawartością polifenoli; więcej w artykule o polifenolach i oleokantalu.

Wady, które wyczujesz w domu

Profesjonalny panel ma na liście kilkanaście wad, ale w domowej butelce trafiają się głównie trzy. Zjełczenie (rancio) przypomina stare orzechy, kit i kredki świecowe; to skutek wieku, światła i ciepła. Zgrzanie (atrojado) pachnie zgrzanymi, fermentującymi oliwkami, trochę jak kiszonka, i pochodzi z owoców, które zbyt długo czekały na tłoczenie. Stęchlizna (moho-humedad) kojarzy się z piwnicą i grzybami.

Rzadziej czuć octowy, winny zapach (avinado) albo posmak metalu. Każda z tych wad wyklucza kategorię extra virgin, nawet jeśli butelka mówi co innego. Zasady klasyfikacji wyjaśnia przewodnik po kategoriach oliwy.

Wskazówka

żeby nauczyć się zapachu zjełczenia, zostaw łyżkę oliwy na spodku w ciepłym, jasnym miejscu na dwa, trzy tygodnie i powąchaj obok świeżej próbki tej samej oliwy. Różnicę zapamiętasz na zawsze.

Arkusz oceny

Poniższy arkusz możesz przerysować na kartkę. W kolumnach zostawiliśmy przykładowe wartości dla trzech typowych hiszpańskich oliw z wczesnego zbioru, żeby pokazać, jak może wyglądać wypełniona karta.

Cecha Skala lub opis Próbka A (Arbequina) Próbka B (Hojiblanca) Próbka C (Picual)
Owocowość 0–10 4 5 7
Typ owocowości zielona lub dojrzała zielona, łagodna zielona zielona, intensywna
Aromaty 2–3 skojarzenia jabłko, banan, migdał trawa, zielony migdał, karczoch liść pomidora, figowiec, trawa
Gorycz 0–10 2 4 6
Ostrość 0–10 3 5 6
Wady nazwa i siła 0–10 brak brak brak
Równowaga tak lub nie tak tak tak
Długość krótka, średnia, długa krótka średnia długa
Do czego pomysł na danie ryba, sałata z owocami pieczone warzywa, sałatka pomidory, strączki, grzanki

Degustacja trzech oliw: Arbequina, Hojiblanca, Picual

Najlepsza domowa lekcja to trzy monoodmianowe oliwy z jednej kampanii, ułożone od najłagodniejszej. Gdy zaczniesz od Picual, jej gorycz i ostrość na kilka minut „wyłączą” język i łagodniejsze próbki wydadzą się puste.

Arbequina z Katalonii otwiera degustację. Pachnie jabłkiem, bananem i migdałem, ma niską gorycz i zwykle umiarkowaną ostrość. Uczy, jak wygląda oliwa delikatna, ale żywa.

Hojiblanca z Kordoby, Malagi lub Sewilli to środek skali. Słodki migdał i trawa w nosie, potem średnia gorycz i pieprzny finisz w gardle. Na niej najłatwiej zauważyć, że ostrość pojawia się później niż gorycz.

Picual z Jaén zamyka zestaw. Z wczesnego zbioru pachnie liściem pomidora, figowcem i świeżo skoszoną trawą, a gorycz i ostrość są wyraźne i długie. To dobra okazja, by zobaczyć, jak mocno termin zbioru zmienia profil; porównanie wczesnej i późnej Picual opisuje tekst o oliwie z wczesnego zbioru.

Panele oceniają najwyżej cztery próbki w jednej sesji i robią co najmniej 15 minut przerwy przed kolejną. W domu trzy oliwy to rozsądna granica. Jeśli chcesz porównać więcej, zrób dwie rundy z przerwą.

Chleb, jabłko i druga runda przy stole

Jabłko i woda służą do oczyszczenia ust, a nie do jedzenia z oliwą. Kwaśne, zielone jabłko zbiera z języka tłuszcz i resztki goryczy, a woda w temperaturze pokojowej spłukuje resztę. Kawałek przeżuj i wypluj, potem odczekaj chwilę.

Chleb odkładamy na koniec. Skórka i miąższ łagodzą gorycz i maskują wady, dlatego profesjonalista nie ocenia oliwy na pieczywie. Po zapisaniu ocen można jednak zrobić drugą rundę po hiszpańsku: kromka lekko opieczonego, niesolonego chleba, kilka kropli każdej oliwy i ewentualnie starty pomidor. Tak smakuje andaluzyjska tostada z oliwą, a różnice między odmianami widać wtedy w kontekście jedzenia.

Druga runda pokazuje rzecz ważną w kuchni: oliwa, która w kieliszku wydawała się zbyt mocna, na chlebie z pomidorem często okazuje się najciekawsza. Delikatna Arbequina z kolei bywa na pieczywie prawie niewyczuwalna.

Najczęstsze błędy

Za zimna oliwa. Prosto ze spiżarni pachnie słabo i wydaje się płaska. Pięć minut ogrzewania w dłoni zmienia ocenę bardziej niż droższa butelka.

Degustacja z łyżki. Na łyżce aromat ulatuje, zanim trafi do nosa. Kieliszek z przykryciem zatrzymuje lotne związki i pozwala je powąchać naraz.

Zła kolejność. Picual na początku zaburza ocenę wszystkich łagodniejszych próbek. Zawsze zaczynaj od oliwy, którą uważasz za najdelikatniejszą.

Patrzenie na kolor i etykietę. Intensywnie zielona oliwa nie musi być lepsza, a znana marka nie musi być bez wad. Degustacja na ślepo usuwa oba uprzedzenia.

Zbyt wiele próbek. Po piątej oliwie zmysły się męczą i oceny tracą sens. Lepiej zrobić dwie krótsze sesje niż jedną długą.

Stara butelka jako punkt odniesienia. Oliwa otwarta wiele tygodni temu i trzymana obok kuchenki to zwykle lekcja zjełczenia, nie smaku odmiany. O tym, jak temu zapobiec, pisze poradnik o przechowywaniu oliwy.

Degustację w towarzystwie fachowca łatwo przeżyć w Hiszpanii. Wiele tłoczni w sezonie prowadzi catas dla gości, a o tym, jak takie zwiedzanie wygląda, opowiada tekst almazara od środka.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego oliwę degustuje się w niebieskim kieliszku?

Ciemne, zwykle kobaltowe szkło ukrywa kolor oliwy. Barwa nie mówi nic o jakości, a potrafi zasugerować ocenę, na przykład że zielona oliwa jest lepsza. Dlatego panele Międzynarodowej Rady Oliwnej używają nieprzezroczystych kieliszków.

W jakiej temperaturze degustuje się oliwę?

Standard to 28 °C, z tolerancją 2 stopni. W tej temperaturze aromaty uwalniają się najlepiej. W domu wystarczy ogrzać przykryty kieliszek w dłoni przez minutę lub dwie.

Ile oliwy potrzeba na jedną próbkę?

Panel używa ok. 15 ml, czyli mniej więcej jednej łyżki stołowej. Do ust bierze się tylko mały łyk, ok. 3 ml. Z butelki 250 ml wystarczy więc na wiele degustacji.

Co to jest strippaggio?

To technika zasysania powietrza przez zęby z oliwą w ustach, krótkimi i kolejnymi wdechami. Powietrze przenosi aromat do nosa od tyłu i rozprowadza oliwę po całej jamie ustnej. Nazwa jest włoska, ale technikę stosują degustatorzy na całym świecie, także w Hiszpanii.

Czy oliwę trzeba wypluwać przy degustacji?

Nie trzeba, ale przy kilku próbkach warto wypluwać większość, żeby nie przeciążyć zmysłów. Ostrość najlepiej ocenić, gdy odrobina oliwy dotknie gardła. Profesjonaliści zwykle wypluwają próbkę, a ostrość czują w gardle mimo to.

Po co jabłko na degustacji oliwy?

Kwaśne, zielone jabłko oczyszcza usta z tłuszczu i resztek goryczy między próbkami. Kawałek ok. 15 g przeżuwa się i wypluwa, a potem popija wodą. Dzięki temu kolejna oliwa nie miesza się z poprzednią.

Od jakiej oliwy zacząć degustację?

Zawsze od najłagodniejszej. W zestawie hiszpańskim dobrą kolejnością jest Arbequina, potem Hojiblanca, na końcu Picual. Mocna gorycz i ostrość Picual zaburzyłyby ocenę delikatniejszych próbek.

Czy można degustować oliwę na chlebie?

Można, ale dopiero po ocenie w kieliszku. Chleb łagodzi gorycz i maskuje wady, więc nie nadaje się do oceny jakości. Świetnie za to pokazuje, jak oliwa smakuje w jedzeniu.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.