DOP Aceite Villuercas Ibores Jara: najmłodsza oliwa Estremadury

DOP Aceite Villuercas Ibores Jara: 19 gmin geoparku w Cáceres, odmiany Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual, specyfikacja, smak i Guadalupe.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl11 min czytaniaDOP i IGP
DOP Aceite Villuercas Ibores Jara: najmłodsza oliwa Estremadury
W skrócie

DOP Aceite Villuercas Ibores Jara chroni oliwę virgen extra z 19 gmin na południowym wschodzie prowincji Cáceres, których granice pokrywają się z geoparkiem UNESCO Villuercas-Ibores-Jara. Co najmniej 75% owoców to Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual. Oliwa jest owocowa, z nutami ziół, jabłka i pomidora, o zrównoważonej goryczy i pikantności. Do rejestru UE trafiła w 2023 roku jako trzecia oliwna DOP Estremadury.

Region
Estremadura, prowincja Cáceres (Villuercas, Los Ibores, La Jara)
Odmiany
Manzanilla Cacereña, Cornicabra, Picual (min. 75%), uzupełniająco Verdial de Badajoz, Morisca, Arbequina
Charakter oliwy
owocowa, zielona, ziołowa, gorycz i pikantność w równowadze
Rejestracja
wniosek w 2021 roku, wpis do rejestru UE w październiku 2023 roku
Siedziba rady regulacyjnej
Castañar de Ibor
Najlepsza do
sałatek, zup pomidorowych, kozich serów, ryb i warzyw
Spis treści
  1. Gdzie leży: geopark w południowo-wschodnim Cáceres
  2. Ziemia i klimat: kwarcyt, łupki i górski deszcz
  3. Historia: od klasztoru Guadalupe do rejestru UE
  4. Odmiany
  5. Wymagania specyfikacji
  6. Jak smakuje
  7. Jak rozpoznać butelkę i kto ją tłoczy
  8. Co zobaczyć: Guadalupe i geopark
  9. W kuchni
  10. Pytania i odpowiedzi

Gdzie leży: geopark w południowo-wschodnim Cáceres

Z dróg dojazdowych do Guadalupe widać najpierw długie, równoległe grzbiety z jasnego kwarcytu, a między nimi wąskie doliny. Na ich zboczach, często na kamiennych tarasach, rosną drzewa oliwne, kasztany, dęby korkowe i winorośl. To Villuercas, masyw w południowo-wschodniej części prowincji Cáceres, którego najwyższy szczyt, La Villuerca, sięga około 1600 m n.p.m. Na północ od niego leży kraina Los Ibores, schodząca ku dolinie Tagu, a na wschód La Jara, falisty, porośnięty czystkiem teren na granicy z Kastylią-La Manchą.

Obszar DOP obejmuje 19 gmin i pokrywa się z Geoparkiem Villuercas-Ibores-Jara. Geopark od września 2011 roku należy do Europejskiej Sieci Geoparków, a w listopadzie 2015 roku otrzymał status Światowego Geoparku UNESCO. Rada regulacyjna ma siedzibę w Castañar de Ibor.

Gminy w DOP Aceite Villuercas Ibores Jara
Aldeacentenera Garvín
Alía Guadalupe
Berzocana Logrosán
Cabañas del Castillo Navalvillar de Ibor
Campillo de Deleitosa Navezuelas
Cañamero Peraleda de San Román
Carrascalejo Robledollano
Castañar de Ibor Valdelacasa de Tajo
Deleitosa Villar del Pedroso
Fresnedoso de Ibor

Estremadura ma trzy oliwne nazwy pochodzenia. Na północy prowincji Cáceres leży DOP Gata-Hurdes, a na południowym wschodzie Badajoz DOP Aceite Monterrubio z odmianą Cornezuelo. Villuercas Ibores Jara wypełnia lukę między nimi. O tym, jak te oznaczenia mają się do całej produkcji regionu, piszemy w przewodniku po oliwach Estremadury.

Ziemia i klimat: kwarcyt, łupki i górski deszcz

Krajobraz geoparku ma budowę, którą geolodzy nazywają rzeźbą appalachijską: twarde grzbiety z kwarcytu armorykańskiego oddzielone dolinami wypreparowanymi w miękkich łupkach. Najstarsze skały regionu pochodzą z ediakaru, sprzed około 580 mln lat, a w dolinach leżą znacznie młodsze osady z neogenu i czwartorzędu. Gleby pod gajami są kwaśne, płytkie i słabo zatrzymują wodę. Przeważają gleby młode i słabo rozwinięte (inceptisole i entisole) oraz gleby płowe (alfisole).

Góry wyraźnie zmieniają klimat. Na niższych stokach spada 600–700 mm deszczu rocznie, a w samym masywie Villuercas 700–850 mm, czyli znacznie więcej niż na równinach Estremadury. Najwilgotniejszy jest północny zachód obszaru, najsuchszy południowy wschód. Słońce świeci około 3000 godzin w roku. Średnia temperatura stycznia wynosi około 6,3 °C, a lipca około 25,7 °C, przy czym lata są gorące, a zimy chłodniejsze niż w dolinie Gwadiany.

Dla oliwek oznacza to powolne dojrzewanie owoców w chłodnej jesieni i dobrze doświetlone korony. Drzewa prowadzi się tradycyjnie, z luźną koroną o niewielkiej masie liści. Badania z obszaru wskazują, że wyżej położone gaje i ich warunki termiczne sprzyjają wyższej zawartości kwasu oleinowego i związków fenolowych. To jeden z argumentów, na których oparto wniosek o nazwę pochodzenia.

Historia: od klasztoru Guadalupe do rejestru UE

Historia oliwy w tych górach jest ściśle związana z klasztorem Santa María de Guadalupe, jednym z najważniejszych sanktuariów Hiszpanii. W 1508 roku spisano „Libro de los Oficios”, księgę zajęć i urzędów klasztoru, w której pojawiają się najstarsze udokumentowane wzmianki o uprawie oliwek w regionie. Z opisu wynika, że prace w gajach były wtedy dobrze ugruntowane, a więc sięgają co najmniej XV wieku. Klasztorna tłocznia była najważniejsza w okolicy i przerabiała także oliwki z Castañar de Ibor.

Ślady oliwnej gospodarki można śledzić w kolejnych spisach i słownikach: w katastrze Ensenady z 1751 roku, w ankiecie z 1791 roku oraz w słownikach geograficznych Miñano (1826–1828) i Madoza (1845–1850). W Logrosán działały kiedyś cztery tłocznie, w Castañar de Ibor trzy. W XX wieku oliwki zajęły część stoków, na których wcześniej rosły winnice zniszczone przez filokserę. W dawnych dokumentach pojawiają się lokalne nazwy odmian: original i judiega to synonimy Verdial de Badajoz, a picuezas utożsamiono z Picual.

Starania o nazwę pochodzenia przyspieszyły po 2020 roku. Wniosek złożono w lipcu 2021 roku, a w lutym 2022 roku przekazano go Komisji Europejskiej. Kilka miesięcy później władze Estremadury przyznały nazwie tymczasową ochronę krajową, a w grudniu 2022 roku ukonstytuowała się rada regulacyjna. Wniosek ukazał się w Dzienniku Urzędowym UE 29 czerwca 2023 roku, a ponieważ w terminie nie wpłynął żaden sprzeciw, w październiku 2023 roku nazwa trafiła do rejestru. Pełną listę hiszpańskich oznaczeń, wraz z najnowszymi rejestracjami, zebraliśmy w przewodniku po DOP i IGP oliwy.

Odmiany

Specyfikacja dzieli odmiany na dwie grupy. Główne, czyli Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual, muszą razem stanowić co najmniej 75% owoców. Uzupełniające, Verdial de Badajoz, Morisca i Arbequina, mogą dać łącznie najwyżej 25%. Nie ma osobnych limitów dla każdej odmiany, więc oliwy mogą być zarówno kupażami, jak i oliwami jednoodmianowymi.

Odmiana Grupa Profil oliwy
Manzanilla Cacereña główna intensywnie owocowa, zielone jabłko, banan, bardziej pikantna niż gorzka
Cornicabra główna średnio owocowa, łagodna zieleń, gorycz i pikantność, lekki migdał, czasem ściągająca
Picual główna owocowa, wyraźna gorycz i pikantność, czasem ściągająca
Verdial de Badajoz uzupełniająca dawna odmiana miejscowa (original, judiega)
Morisca uzupełniająca dawna odmiana z Badajoz, podwójnego przeznaczenia
Arbequina uzupełniająca łagodna, owocowa

Manzanilla Cacereña to odmiana podwójnego przeznaczenia, równie dobra do tłoczenia, jak na oliwki stołowe, i najbardziej typowa dla prowincji Cáceres. Cornicabra przychodzi tu od strony doliny Tagu i Kastylii-La Manchy, gdzie jest główną odmianą. Picual daje najwięcej oliwy i największą stabilność. Verdial de Badajoz należy do grupy odmian, których owoce długo pozostają zielone. Więcej o tej rodzinie piszemy w artykule o odmianach Verdial.

Wymagania specyfikacji

To jedna z najbardziej szczegółowych specyfikacji wśród hiszpańskich DOP. Poza parametrami chemicznymi opisuje cały proces w almazarze, łącznie z temperaturą pasty i oliwy. Pod nazwą można sprzedawać wyłącznie oliwę virgen extra, a jej wymagania są ostrzejsze od ogólnych norm unijnych dla tej kategorii (kwasowość do 0,8%, liczba nadtlenkowa do 20, K232 do 2,50).

Parametr Wymóg DOP
Kategoria wyłącznie oliwa virgen extra
Kwasowość maks. 0,6%
Liczba nadtlenkowa maks. 16 mEq O₂/kg
K232 maks. 2,20
K270 maks. 0,20
Kwasy jednonienasycone min. 75%
Kwasy wielonienasycone poniżej 11%
Mediana wad 0
Mediana owocowości co najmniej 2,0
Mediana goryczy i pikantności powyżej 1,5 i poniżej 4,5
Od zbioru do mielenia mniej niż 24 godziny
Malaksacja poniżej 30 °C, krócej niż 120 minut
Temperatura oliwy poniżej 36 °C
Opakowania do 5 litrów, butelkowanie na obszarze DOP

Zbiór ma być stopniowy, prowadzony osobno dla każdej odmiany i stopnia dojrzałości. Oliwki z ziemi i owoce uszkodzone przerabia się oddzielnie i nie mogą trafić do oliwy z oznaczeniem. Zakazane są worki: owoce wozi się w przewiewnych skrzynkach lub pojemnikach. W almazarze dopuszczone są młyny metalowe, a wszystkie elementy mające kontakt z pastą muszą być ze stali nierdzewnej. Specyfikacja zakazuje ponownego wirowania past, czyli tzw. repaso, a temperatura moszczu na wyjściu z dekantera nie może być wyższa od temperatury pasty o więcej niż 8 °C. Oliwę przechowuje się w pionowych zbiornikach ze stali nierdzewnej, z dala od światła i powietrza. Jak wyglądają poszczególne etapy, opisuje artykuł o tym, jak powstaje oliwa.

Przedział goryczy i pikantności między 1,5 a 4,5 oznacza, że oliwa nie może być ani płaska, ani agresywna. To wyraźna wskazówka, jakiego profilu szukają producenci: oliwy zielonej, wyrazistej, ale pijalnej.

Jak smakuje

Oliwy z geoparku są klarowne i owocowe. W aromacie pojawiają się świeża oliwka, zioła, liść oliwny, jabłko i pomidor. Gorycz i pikantność są w równowadze, a ich natężenie zależy od udziału odmian. Kupaż z przewagą Manzanilli Cacereñej będzie bardziej owocowy, z nutą zielonego jabłka i banana oraz pieprznym finiszem. Więcej Picual oznacza mocniejszą gorycz i dłuższą trwałość. Cornicabra wnosi łagodną zieleń i migdał.

Wymóg owocowości co najmniej 2,0 i surowe zasady pracy w tłoczni sprzyjają oliwom z wcześniejszego zbioru, tłoczonym jesienią z owoców jeszcze zielonych lub dopiero zmieniających kolor. Takie oliwy mają więcej związków fenolowych i są intensywniejsze, o czym piszemy w poradniku o oliwie z wczesnego zbioru.

Wskazówka

oliwę z Villuercas warto spróbować obok oliwy z Gata-Hurdes. Obie opierają się na Manzanilli Cacereñej, ale udział Cornicabry i Picual sprawia, że oliwy z geoparku są zwykle bardziej gorzkie i mają dłuższy finisz.

Jak rozpoznać butelkę i kto ją tłoczy

Nazwa „Aceite Villuercas Ibores Jara” musi znaleźć się na etykiecie, kontretykiecie lub plombie, obok unijnego symbolu chronionej nazwy pochodzenia. Kontretykiety przydziela rada regulacyjna, a ich liczba zależy od zadeklarowanej produkcji i pojemności opakowań. Oliwę wolno rozlewać tylko na obszarze DOP, w opakowania do 5 litrów: szklane, metalowe z powłoką ochronną, z tworzyw PET i PE, ceramiczne, kartonowe oraz w worki z laminatu aluminiowego. Na co jeszcze zwracać uwagę przy zakupie, wyjaśniamy w poradniku o etykiecie hiszpańskiej oliwy.

To nazwa młoda i mała. W pierwszej kampanii po rejestracji w rejestrach rady figurowały trzy almazary, z których jedna certyfikowała już oliwę z oznaczeniem. Oliwa DOP pojawia się więc w niewielkich ilościach, głównie w sklepach regionu, w Guadalupe i w sprzedaży bezpośredniej. Aktualne adresy tłoczni z Estremadury znajdziesz na mapie almazar.

Co zobaczyć: Guadalupe i geopark

Najważniejszym celem jest Guadalupe z klasztorem Santa María de Guadalupe, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1993 roku. Sanktuarium Matki Bożej z Guadalupe, patronki Estremadury, przez wieki przyciągało pielgrzymów z całej Hiszpanii, a jego imię rozeszło się po świecie: od niego pochodzi nazwa karaibskiej wyspy Gwadelupa. W klasztorze warto zobaczyć krużganek w stylu mudejar i zbiory sztuki, a w miasteczku wąskie uliczki z drewnianymi balkonami.

Geopark ma sieć punktów informacyjnych i szlaków. W Castañar de Ibor znajduje się Cueva de Castañar, jaskinia z bardzo delikatnymi formami aragonitu, chroniona jako pomnik przyrody i udostępniana w ograniczonych grupach, a wokół miasteczka rosną monumentalne kasztany, od których wzięło ono nazwę. W Logrosán dawne kopalnie fosforytu i góra San Cristóbal przypominają o tysiącach lat wydobycia. Berzocana jest znana ze skarbu złotych naszyjników z epoki brązu, a w okolicach Cañamero zachowały się malowidła naskalne. Zimą, w czasie zbiorów, można trafić na pracę tłoczni. Jak przygotować się do takiej wizyty, piszemy w przewodniku po oleoturystyce.

W kuchni

Oliwa z geoparku dobrze pasuje do miejscowych produktów. Ser Queso Ibores, chroniony własną nazwą pochodzenia, powstaje z mleka miejscowych kóz, a jego skórkę naciera się oliwą lub papryką. Okolica ma też DOP dla miodu Villuercas-Ibores, a w Cañamero powstają wina z podstrefy DOP Ribera del Guadiana. W restauracjach Guadalupe podaje się gęstą zupę pomidorową z chlebem, do której oliwa trafia zarówno na początku, do smażenia czosnku i pomidora, jak i na koniec, na surowo.

Wyrazista, zielona oliwa sprawdzi się w sałatkach z pomidorem, w potrawach z ciecierzycy, z dorszem i w daniach z dziczyzny, z których słynie ta górska kraina. Łagodniejsze kupaże z przewagą Manzanilli Cacereñej pasują do ryb i warzyw gotowanych na parze. Jak dobrać styl oliwy do konkretnego dania, opisujemy w artykule o doborze oliwy.

Pytania i odpowiedzi

Gdzie produkuje się oliwę DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?

Oliwa pochodzi z 19 gmin na południowym wschodzie prowincji Cáceres w Estremadurze, w krainach Villuercas, Los Ibores i La Jara. Obszar pokrywa się z Geoparkiem UNESCO Villuercas-Ibores-Jara i obejmuje m.in. Guadalupe, Logrosán, Cañamero i Castañar de Ibor. Rada regulacyjna ma siedzibę w Castañar de Ibor.

Jakie odmiany oliwek są w DOP Villuercas Ibores Jara?

Odmiany główne to Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual, które muszą stanowić co najmniej 75% owoców. Uzupełniająco dopuszczone są Verdial de Badajoz, Morisca i Arbequina, łącznie najwyżej 25%. Specyfikacja nie ustala osobnych udziałów dla każdej odmiany.

Kiedy zarejestrowano DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?

Wniosek złożono w lipcu 2021 roku, a do Komisji Europejskiej trafił w lutym 2022 roku. Po publikacji w Dzienniku Urzędowym UE w czerwcu 2023 roku i braku sprzeciwów nazwę wpisano do rejestru w październiku 2023 roku. To najmłodsza oliwna nazwa pochodzenia w Estremadurze.

Jak smakuje oliwa z Villuercas Ibores Jara?

Jest owocowa, z aromatem oliwki, ziół, liścia oliwnego, jabłka i pomidora. Gorycz i pikantność są zrównoważone, a ich mediana musi mieścić się między 1,5 a 4,5. Oliwy z przewagą Manzanilli Cacereñej są bardziej owocowe, a z większym udziałem Picual mocniej gorzkie.

Czym różni się DOP Villuercas Ibores Jara od Gata-Hurdes?

Obie leżą w prowincji Cáceres i obie wykorzystują Manzanillę Cacereñę. Gata-Hurdes opiera się przede wszystkim na tej odmianie, a Villuercas Ibores Jara dopuszcza również Cornicabrę i Picual, co daje oliwy zwykle bardziej gorzkie i stabilne. Villuercas Ibores Jara ma też wyjątkowo szczegółowe wymagania dotyczące pracy tłoczni.

Czy oliwa z tej DOP ma wymagania surowsze niż zwykła virgen extra?

Tak. Kwasowość nie może przekroczyć 0,6%, liczba nadtlenkowa 16, a współczynnik K232 2,20, podczas gdy ogólne normy dla virgen extra to 0,8%, 20 i 2,50. Owoce trzeba zmielić w ciągu 24 godzin od zbioru, a pasta nie może być ogrzana powyżej 30 °C.

Gdzie kupić oliwę DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?

Ponieważ nazwa jest młoda, a certyfikowanych tłoczni jest niewiele, oliwa z oznaczeniem pojawia się w małych ilościach. Najłatwiej kupić ją na miejscu, w Guadalupe i w sklepach regionu, albo bezpośrednio od almazar. Przy zakupie trzeba sprawdzić, czy butelka ma kontretykietę rady regulacyjnej.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.