DOP Aceite Villuercas Ibores Jara chroni oliwę virgen extra z 19 gmin na południowym wschodzie prowincji Cáceres, których granice pokrywają się z geoparkiem UNESCO Villuercas-Ibores-Jara. Co najmniej 75% owoców to Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual. Oliwa jest owocowa, z nutami ziół, jabłka i pomidora, o zrównoważonej goryczy i pikantności. Do rejestru UE trafiła w 2023 roku jako trzecia oliwna DOP Estremadury.
- Region
- Estremadura, prowincja Cáceres (Villuercas, Los Ibores, La Jara)
- Odmiany
- Manzanilla Cacereña, Cornicabra, Picual (min. 75%), uzupełniająco Verdial de Badajoz, Morisca, Arbequina
- Charakter oliwy
- owocowa, zielona, ziołowa, gorycz i pikantność w równowadze
- Rejestracja
- wniosek w 2021 roku, wpis do rejestru UE w październiku 2023 roku
- Siedziba rady regulacyjnej
- Castañar de Ibor
- Najlepsza do
- sałatek, zup pomidorowych, kozich serów, ryb i warzyw
Spis treści
Gdzie leży: geopark w południowo-wschodnim Cáceres
Z dróg dojazdowych do Guadalupe widać najpierw długie, równoległe grzbiety z jasnego kwarcytu, a między nimi wąskie doliny. Na ich zboczach, często na kamiennych tarasach, rosną drzewa oliwne, kasztany, dęby korkowe i winorośl. To Villuercas, masyw w południowo-wschodniej części prowincji Cáceres, którego najwyższy szczyt, La Villuerca, sięga około 1600 m n.p.m. Na północ od niego leży kraina Los Ibores, schodząca ku dolinie Tagu, a na wschód La Jara, falisty, porośnięty czystkiem teren na granicy z Kastylią-La Manchą.
Obszar DOP obejmuje 19 gmin i pokrywa się z Geoparkiem Villuercas-Ibores-Jara. Geopark od września 2011 roku należy do Europejskiej Sieci Geoparków, a w listopadzie 2015 roku otrzymał status Światowego Geoparku UNESCO. Rada regulacyjna ma siedzibę w Castañar de Ibor.
| Gminy w DOP Aceite Villuercas Ibores Jara | |
|---|---|
| Aldeacentenera | Garvín |
| Alía | Guadalupe |
| Berzocana | Logrosán |
| Cabañas del Castillo | Navalvillar de Ibor |
| Campillo de Deleitosa | Navezuelas |
| Cañamero | Peraleda de San Román |
| Carrascalejo | Robledollano |
| Castañar de Ibor | Valdelacasa de Tajo |
| Deleitosa | Villar del Pedroso |
| Fresnedoso de Ibor |
Estremadura ma trzy oliwne nazwy pochodzenia. Na północy prowincji Cáceres leży DOP Gata-Hurdes, a na południowym wschodzie Badajoz DOP Aceite Monterrubio z odmianą Cornezuelo. Villuercas Ibores Jara wypełnia lukę między nimi. O tym, jak te oznaczenia mają się do całej produkcji regionu, piszemy w przewodniku po oliwach Estremadury.
Ziemia i klimat: kwarcyt, łupki i górski deszcz
Krajobraz geoparku ma budowę, którą geolodzy nazywają rzeźbą appalachijską: twarde grzbiety z kwarcytu armorykańskiego oddzielone dolinami wypreparowanymi w miękkich łupkach. Najstarsze skały regionu pochodzą z ediakaru, sprzed około 580 mln lat, a w dolinach leżą znacznie młodsze osady z neogenu i czwartorzędu. Gleby pod gajami są kwaśne, płytkie i słabo zatrzymują wodę. Przeważają gleby młode i słabo rozwinięte (inceptisole i entisole) oraz gleby płowe (alfisole).
Góry wyraźnie zmieniają klimat. Na niższych stokach spada 600–700 mm deszczu rocznie, a w samym masywie Villuercas 700–850 mm, czyli znacznie więcej niż na równinach Estremadury. Najwilgotniejszy jest północny zachód obszaru, najsuchszy południowy wschód. Słońce świeci około 3000 godzin w roku. Średnia temperatura stycznia wynosi około 6,3 °C, a lipca około 25,7 °C, przy czym lata są gorące, a zimy chłodniejsze niż w dolinie Gwadiany.
Dla oliwek oznacza to powolne dojrzewanie owoców w chłodnej jesieni i dobrze doświetlone korony. Drzewa prowadzi się tradycyjnie, z luźną koroną o niewielkiej masie liści. Badania z obszaru wskazują, że wyżej położone gaje i ich warunki termiczne sprzyjają wyższej zawartości kwasu oleinowego i związków fenolowych. To jeden z argumentów, na których oparto wniosek o nazwę pochodzenia.
Historia: od klasztoru Guadalupe do rejestru UE
Historia oliwy w tych górach jest ściśle związana z klasztorem Santa María de Guadalupe, jednym z najważniejszych sanktuariów Hiszpanii. W 1508 roku spisano „Libro de los Oficios”, księgę zajęć i urzędów klasztoru, w której pojawiają się najstarsze udokumentowane wzmianki o uprawie oliwek w regionie. Z opisu wynika, że prace w gajach były wtedy dobrze ugruntowane, a więc sięgają co najmniej XV wieku. Klasztorna tłocznia była najważniejsza w okolicy i przerabiała także oliwki z Castañar de Ibor.
Ślady oliwnej gospodarki można śledzić w kolejnych spisach i słownikach: w katastrze Ensenady z 1751 roku, w ankiecie z 1791 roku oraz w słownikach geograficznych Miñano (1826–1828) i Madoza (1845–1850). W Logrosán działały kiedyś cztery tłocznie, w Castañar de Ibor trzy. W XX wieku oliwki zajęły część stoków, na których wcześniej rosły winnice zniszczone przez filokserę. W dawnych dokumentach pojawiają się lokalne nazwy odmian: original i judiega to synonimy Verdial de Badajoz, a picuezas utożsamiono z Picual.
Starania o nazwę pochodzenia przyspieszyły po 2020 roku. Wniosek złożono w lipcu 2021 roku, a w lutym 2022 roku przekazano go Komisji Europejskiej. Kilka miesięcy później władze Estremadury przyznały nazwie tymczasową ochronę krajową, a w grudniu 2022 roku ukonstytuowała się rada regulacyjna. Wniosek ukazał się w Dzienniku Urzędowym UE 29 czerwca 2023 roku, a ponieważ w terminie nie wpłynął żaden sprzeciw, w październiku 2023 roku nazwa trafiła do rejestru. Pełną listę hiszpańskich oznaczeń, wraz z najnowszymi rejestracjami, zebraliśmy w przewodniku po DOP i IGP oliwy.
Odmiany
Specyfikacja dzieli odmiany na dwie grupy. Główne, czyli Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual, muszą razem stanowić co najmniej 75% owoców. Uzupełniające, Verdial de Badajoz, Morisca i Arbequina, mogą dać łącznie najwyżej 25%. Nie ma osobnych limitów dla każdej odmiany, więc oliwy mogą być zarówno kupażami, jak i oliwami jednoodmianowymi.
| Odmiana | Grupa | Profil oliwy |
|---|---|---|
| Manzanilla Cacereña | główna | intensywnie owocowa, zielone jabłko, banan, bardziej pikantna niż gorzka |
| Cornicabra | główna | średnio owocowa, łagodna zieleń, gorycz i pikantność, lekki migdał, czasem ściągająca |
| Picual | główna | owocowa, wyraźna gorycz i pikantność, czasem ściągająca |
| Verdial de Badajoz | uzupełniająca | dawna odmiana miejscowa (original, judiega) |
| Morisca | uzupełniająca | dawna odmiana z Badajoz, podwójnego przeznaczenia |
| Arbequina | uzupełniająca | łagodna, owocowa |
Manzanilla Cacereña to odmiana podwójnego przeznaczenia, równie dobra do tłoczenia, jak na oliwki stołowe, i najbardziej typowa dla prowincji Cáceres. Cornicabra przychodzi tu od strony doliny Tagu i Kastylii-La Manchy, gdzie jest główną odmianą. Picual daje najwięcej oliwy i największą stabilność. Verdial de Badajoz należy do grupy odmian, których owoce długo pozostają zielone. Więcej o tej rodzinie piszemy w artykule o odmianach Verdial.
Wymagania specyfikacji
To jedna z najbardziej szczegółowych specyfikacji wśród hiszpańskich DOP. Poza parametrami chemicznymi opisuje cały proces w almazarze, łącznie z temperaturą pasty i oliwy. Pod nazwą można sprzedawać wyłącznie oliwę virgen extra, a jej wymagania są ostrzejsze od ogólnych norm unijnych dla tej kategorii (kwasowość do 0,8%, liczba nadtlenkowa do 20, K232 do 2,50).
| Parametr | Wymóg DOP |
|---|---|
| Kategoria | wyłącznie oliwa virgen extra |
| Kwasowość | maks. 0,6% |
| Liczba nadtlenkowa | maks. 16 mEq O₂/kg |
| K232 | maks. 2,20 |
| K270 | maks. 0,20 |
| Kwasy jednonienasycone | min. 75% |
| Kwasy wielonienasycone | poniżej 11% |
| Mediana wad | 0 |
| Mediana owocowości | co najmniej 2,0 |
| Mediana goryczy i pikantności | powyżej 1,5 i poniżej 4,5 |
| Od zbioru do mielenia | mniej niż 24 godziny |
| Malaksacja | poniżej 30 °C, krócej niż 120 minut |
| Temperatura oliwy | poniżej 36 °C |
| Opakowania | do 5 litrów, butelkowanie na obszarze DOP |
Zbiór ma być stopniowy, prowadzony osobno dla każdej odmiany i stopnia dojrzałości. Oliwki z ziemi i owoce uszkodzone przerabia się oddzielnie i nie mogą trafić do oliwy z oznaczeniem. Zakazane są worki: owoce wozi się w przewiewnych skrzynkach lub pojemnikach. W almazarze dopuszczone są młyny metalowe, a wszystkie elementy mające kontakt z pastą muszą być ze stali nierdzewnej. Specyfikacja zakazuje ponownego wirowania past, czyli tzw. repaso, a temperatura moszczu na wyjściu z dekantera nie może być wyższa od temperatury pasty o więcej niż 8 °C. Oliwę przechowuje się w pionowych zbiornikach ze stali nierdzewnej, z dala od światła i powietrza. Jak wyglądają poszczególne etapy, opisuje artykuł o tym, jak powstaje oliwa.
Przedział goryczy i pikantności między 1,5 a 4,5 oznacza, że oliwa nie może być ani płaska, ani agresywna. To wyraźna wskazówka, jakiego profilu szukają producenci: oliwy zielonej, wyrazistej, ale pijalnej.
Jak smakuje
Oliwy z geoparku są klarowne i owocowe. W aromacie pojawiają się świeża oliwka, zioła, liść oliwny, jabłko i pomidor. Gorycz i pikantność są w równowadze, a ich natężenie zależy od udziału odmian. Kupaż z przewagą Manzanilli Cacereñej będzie bardziej owocowy, z nutą zielonego jabłka i banana oraz pieprznym finiszem. Więcej Picual oznacza mocniejszą gorycz i dłuższą trwałość. Cornicabra wnosi łagodną zieleń i migdał.
Wymóg owocowości co najmniej 2,0 i surowe zasady pracy w tłoczni sprzyjają oliwom z wcześniejszego zbioru, tłoczonym jesienią z owoców jeszcze zielonych lub dopiero zmieniających kolor. Takie oliwy mają więcej związków fenolowych i są intensywniejsze, o czym piszemy w poradniku o oliwie z wczesnego zbioru.
oliwę z Villuercas warto spróbować obok oliwy z Gata-Hurdes. Obie opierają się na Manzanilli Cacereñej, ale udział Cornicabry i Picual sprawia, że oliwy z geoparku są zwykle bardziej gorzkie i mają dłuższy finisz.
Jak rozpoznać butelkę i kto ją tłoczy
Nazwa „Aceite Villuercas Ibores Jara” musi znaleźć się na etykiecie, kontretykiecie lub plombie, obok unijnego symbolu chronionej nazwy pochodzenia. Kontretykiety przydziela rada regulacyjna, a ich liczba zależy od zadeklarowanej produkcji i pojemności opakowań. Oliwę wolno rozlewać tylko na obszarze DOP, w opakowania do 5 litrów: szklane, metalowe z powłoką ochronną, z tworzyw PET i PE, ceramiczne, kartonowe oraz w worki z laminatu aluminiowego. Na co jeszcze zwracać uwagę przy zakupie, wyjaśniamy w poradniku o etykiecie hiszpańskiej oliwy.
To nazwa młoda i mała. W pierwszej kampanii po rejestracji w rejestrach rady figurowały trzy almazary, z których jedna certyfikowała już oliwę z oznaczeniem. Oliwa DOP pojawia się więc w niewielkich ilościach, głównie w sklepach regionu, w Guadalupe i w sprzedaży bezpośredniej. Aktualne adresy tłoczni z Estremadury znajdziesz na mapie almazar.
Co zobaczyć: Guadalupe i geopark
Najważniejszym celem jest Guadalupe z klasztorem Santa María de Guadalupe, wpisanym na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1993 roku. Sanktuarium Matki Bożej z Guadalupe, patronki Estremadury, przez wieki przyciągało pielgrzymów z całej Hiszpanii, a jego imię rozeszło się po świecie: od niego pochodzi nazwa karaibskiej wyspy Gwadelupa. W klasztorze warto zobaczyć krużganek w stylu mudejar i zbiory sztuki, a w miasteczku wąskie uliczki z drewnianymi balkonami.
Geopark ma sieć punktów informacyjnych i szlaków. W Castañar de Ibor znajduje się Cueva de Castañar, jaskinia z bardzo delikatnymi formami aragonitu, chroniona jako pomnik przyrody i udostępniana w ograniczonych grupach, a wokół miasteczka rosną monumentalne kasztany, od których wzięło ono nazwę. W Logrosán dawne kopalnie fosforytu i góra San Cristóbal przypominają o tysiącach lat wydobycia. Berzocana jest znana ze skarbu złotych naszyjników z epoki brązu, a w okolicach Cañamero zachowały się malowidła naskalne. Zimą, w czasie zbiorów, można trafić na pracę tłoczni. Jak przygotować się do takiej wizyty, piszemy w przewodniku po oleoturystyce.
W kuchni
Oliwa z geoparku dobrze pasuje do miejscowych produktów. Ser Queso Ibores, chroniony własną nazwą pochodzenia, powstaje z mleka miejscowych kóz, a jego skórkę naciera się oliwą lub papryką. Okolica ma też DOP dla miodu Villuercas-Ibores, a w Cañamero powstają wina z podstrefy DOP Ribera del Guadiana. W restauracjach Guadalupe podaje się gęstą zupę pomidorową z chlebem, do której oliwa trafia zarówno na początku, do smażenia czosnku i pomidora, jak i na koniec, na surowo.
Wyrazista, zielona oliwa sprawdzi się w sałatkach z pomidorem, w potrawach z ciecierzycy, z dorszem i w daniach z dziczyzny, z których słynie ta górska kraina. Łagodniejsze kupaże z przewagą Manzanilli Cacereñej pasują do ryb i warzyw gotowanych na parze. Jak dobrać styl oliwy do konkretnego dania, opisujemy w artykule o doborze oliwy.
Pytania i odpowiedzi
Gdzie produkuje się oliwę DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?
Oliwa pochodzi z 19 gmin na południowym wschodzie prowincji Cáceres w Estremadurze, w krainach Villuercas, Los Ibores i La Jara. Obszar pokrywa się z Geoparkiem UNESCO Villuercas-Ibores-Jara i obejmuje m.in. Guadalupe, Logrosán, Cañamero i Castañar de Ibor. Rada regulacyjna ma siedzibę w Castañar de Ibor.
Jakie odmiany oliwek są w DOP Villuercas Ibores Jara?
Odmiany główne to Manzanilla Cacereña, Cornicabra i Picual, które muszą stanowić co najmniej 75% owoców. Uzupełniająco dopuszczone są Verdial de Badajoz, Morisca i Arbequina, łącznie najwyżej 25%. Specyfikacja nie ustala osobnych udziałów dla każdej odmiany.
Kiedy zarejestrowano DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?
Wniosek złożono w lipcu 2021 roku, a do Komisji Europejskiej trafił w lutym 2022 roku. Po publikacji w Dzienniku Urzędowym UE w czerwcu 2023 roku i braku sprzeciwów nazwę wpisano do rejestru w październiku 2023 roku. To najmłodsza oliwna nazwa pochodzenia w Estremadurze.
Jak smakuje oliwa z Villuercas Ibores Jara?
Jest owocowa, z aromatem oliwki, ziół, liścia oliwnego, jabłka i pomidora. Gorycz i pikantność są zrównoważone, a ich mediana musi mieścić się między 1,5 a 4,5. Oliwy z przewagą Manzanilli Cacereñej są bardziej owocowe, a z większym udziałem Picual mocniej gorzkie.
Czym różni się DOP Villuercas Ibores Jara od Gata-Hurdes?
Obie leżą w prowincji Cáceres i obie wykorzystują Manzanillę Cacereñę. Gata-Hurdes opiera się przede wszystkim na tej odmianie, a Villuercas Ibores Jara dopuszcza również Cornicabrę i Picual, co daje oliwy zwykle bardziej gorzkie i stabilne. Villuercas Ibores Jara ma też wyjątkowo szczegółowe wymagania dotyczące pracy tłoczni.
Czy oliwa z tej DOP ma wymagania surowsze niż zwykła virgen extra?
Tak. Kwasowość nie może przekroczyć 0,6%, liczba nadtlenkowa 16, a współczynnik K232 2,20, podczas gdy ogólne normy dla virgen extra to 0,8%, 20 i 2,50. Owoce trzeba zmielić w ciągu 24 godzin od zbioru, a pasta nie może być ogrzana powyżej 30 °C.
Gdzie kupić oliwę DOP Aceite Villuercas Ibores Jara?
Ponieważ nazwa jest młoda, a certyfikowanych tłoczni jest niewiele, oliwa z oznaczeniem pojawia się w małych ilościach. Najłatwiej kupić ją na miejscu, w Guadalupe i w sklepach regionu, albo bezpośrednio od almazar. Przy zakupie trzeba sprawdzić, czy butelka ma kontretykietę rady regulacyjnej.




