Paella valenciana: ryż, ogień i oliwa

Paella valenciana tradycyjna: kurczak, królik, garrofó, fasolka ferraura, szafran i rozmaryn. Rola oliwy w sofrito, socarrat, ogień i proporcje na 4 osoby.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl10 min czytaniaKuchniaCzas: 1 h 40 min
Paella valenciana: ryż, ogień i oliwa
W skrócie

Paella valenciana to ryż gotowany w cienkiej warstwie na szerokiej, płaskiej patelni, z kurczakiem i królikiem obsmażonymi na oliwie, płaską fasolką ferraura, białą fasolą garrofó, pomidorem, szafranem i rozmarynem. Ryżu się nie miesza, a na dnie powstaje przypieczona skórka zwana socarrat. Oliwa robi tu bazę smaku: na niej rumieni się mięso i smaży pomidor.

Pochodzenie
okolice laguny Albufera i walencka huerta
Główne składniki
ryż, kurczak, królik, fasolka ferraura, garrofó, pomidor, szafran
Rola oliwy
tłuszcz do sofrito, który buduje smak bulionu i pozwala powstać socarratowi
Najlepsza oliwa
stabilna virgen extra, np. Villalonga, Picual albo Hojiblanca
Czas
25 minut pracy, około 100 minut razem
Spis treści
  1. Historia dania
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Jaką oliwę wybrać
  5. Najczęstsze błędy
  6. Warianty
  7. Podanie i przechowywanie
  8. Ogień z drewna pomarańczy
  9. Pytania i odpowiedzi

Historia dania

Słowo paella oznacza po walencku patelnię i pochodzi od łacińskiego patella, czyli płaskiego naczynia. Danie wzięło nazwę od garnka, w którym się je gotuje, i w Walencji nikt nie mówi o naczyniu paellera, choć tak nazywa się je w innych częściach Hiszpanii. Ryż uprawia się wokół laguny Albufera na południe od Walencji od czasów arabskich, kiedy kanały nawadniające zamieniły bagniste równiny w pola. Szerzej o tym okresie piszemy w artykule o dziedzictwie al-Andalus.

Paella narodziła się jako jedzenie chłopów z huerty i rybaków z Albufery. W południe, w polu, rozpalano ogień z gałęzi, stawiano na nim szeroką patelnię i gotowano ryż z tym, co było pod ręką: z fasolą z ogrodu, królikiem, ślimakami zebranymi spod krzaków rozmarynu, czasem z kaczką albo węgorzem z laguny. Kurczak stał się stałym składnikiem później, gdy wieś się wzbogaciła. Jeden z najstarszych znanych drukowanych przepisów, z 1857 roku, nazywa danie sartén a la valenciana i obok kurczaka i fasolki wymienia węgorza, ślimaki, wieprzowinę, kiełbasę i groszek. Kanon, jaki znamy, ukształtował się więc dopiero w XX wieku.

Kiedy w latach 60. XX wieku turystyka rozniosła paellę po całym kraju, pojawiły się wersje z owocami morza, groszkiem, papryką i chorizo, których Walencjanie za paellę valenciana nie uznają. W odpowiedzi kucharze i stowarzyszenia spisali listę tradycyjnych składników, a w 2021 roku rząd Wspólnoty Walenckiej uznał paellę valenciana za niematerialne dobro kultury (Bien de Interés Cultural Inmaterial), opisując ją jako sztukę łączenia i dzielenia się. Sam region, z jego gajami na zboczach ponad ryżowiskami, opisujemy w przewodniku po Wspólnocie Walenckiej.

Składniki

4 porcje

Mięso i warzywa

Ryż i przyprawy

Przygotowanie

  1. Ustaw paellę na palenisku albo dużym palniku i sprawdź, czy stoi poziomo: ryż musi gotować się w równej warstwie płynu. Wlej oliwę na środek i rozgrzej na średnio mocnym ogniu.
  2. Kurczaka i królika posól, ułóż na gorącej oliwie i smaż 15–20 minut, obracając, aż wszystkie kawałki będą równo złote. Zrumienione kawałki przesuwaj na brzegi, gdzie jest chłodniej.
  3. Fasolkę ferraura pokrój na kawałki 4–5 cm. Wrzuć ją razem z garrofó na środek paelli i smaż 5 minut, mieszając z mięsem.
  4. Pomidor przekrój i zetrzyj na tarce, wyrzucając skórkę. Zrób miejsce na środku, wlej pomidor i smaż 4–5 minut, aż odparuje i zgęstnieje.
  5. Wsyp paprykę i mieszaj tylko 10–15 sekund, po czym od razu wlej 1,8 l wody. Przypalona papryka gorzknieje w kilka sekund, dlatego woda musi być gotowa obok.
  6. Dodaj szafran rozkruszony w palcach, sól i ślimaki. Gotuj na mocnym ogniu 20–25 minut: z mięsa powstaje bulion, a jego poziom opada. Spróbuj, bulion ma być wyraźnie słony, bo ryż wchłonie część soli.
  7. Przed dodaniem ryżu w paelli powinno zostać około 1,3 l płynu, zwykle do wysokości nitów przy uchwytach. Jeśli odparowało za dużo, dolej wrzątku.
  8. Wsyp ryż pasem przez środek paelli, a potem jednym ruchem łyżki rozprowadź go równo, tak by wszystkie ziarna znalazły się pod płynem. Od tej chwili ryżu już nie mieszasz.
  9. Gotuj 8–10 minut na mocnym ogniu, aż ziarna zaczną wyłaniać się na powierzchnię, a potem 8–10 minut na średnim. Na ostatnie 5 minut połóż na wierzchu gałązkę rozmarynu, a przed podaniem ją wyjmij.
  10. Gdy płyn zniknie, zwiększ ogień na 1–2 minuty i przesuwaj paellę nad płomieniem, żeby całe dno przypiekało się równo. Nasłuchuj cichego trzaskania i szukaj zapachu prażonego ryżu: to znak, że powstaje socarrat.
  11. Zdejmij paellę z ognia, przykryj czystą ściereczką i odstaw na 5 minut, żeby ziarna doszły w resztkach pary.
  12. Postaw paellę na środku stołu i podawaj prosto z niej.

Jaką oliwę wybrać

W paelli oliwa nie jest dodatkiem na koniec, tylko fundamentem. Na niej przez kwadrans rumieni się mięso, a przypieczone soki przywierające do dna stają się potem smakiem bulionu. W tej samej oliwie smaży się pomidor i papryka: barwnik papryki rozpuszcza się w tłuszczu i farbuje go na czerwono, a szafran, rozpuszczalny w wodzie, barwi już bulion. Na końcu cienka warstwa oliwy na dnie pozwala ryżowi przypiec się w socarrat, zamiast przywrzeć i spalić się.

Do tak długiego smażenia w około 170–180 °C potrzebna jest oliwa stabilna. Lokalnym wyborem jest Villalonga, owocowa i łagodnie gorzka odmiana z serca Wspólnoty Walenckiej, którą znajdziesz także w oliwach z DOP Sierras Espadán y Calderona. Równie dobrze sprawdzą się Picual albo Hojiblanca o średniej intensywności. Delikatną Blanquetę lepiej zostawić do skropienia gotowego ryżu na talerzu, bo ma niską stabilność. Ogólne zasady doboru znajdziesz w poradniku jaka oliwa do jakiego dania.

Średnica paelli Porcje Ryż Płyn przed dodaniem ryżu Oliwa
30 cm 2 200 g około 0,65 l 50 ml
34 cm 3 300 g około 1 l 75 ml
38–40 cm 4 400 g około 1,3 l 100 ml
46 cm 6 600 g około 1,9 l 140 ml
55 cm 8–9 900 g około 2,9 l 200 ml

Najczęstsze błędy

Mieszanie ryżu. Każde zamieszanie uwalnia skrobię i zamienia paellę w kremowe risotto, w którym nie powstanie socarrat. Ryż rozprowadza się raz, zaraz po wsypaniu, a potem paellę tylko się obraca lub przesuwa nad ogniem.

Blade mięso. Kurczak i królik smażone pięć minut dają blady bulion bez głębi. Kwadrans powolnego rumienienia na oliwie to najważniejsza część całego przepisu, bo smak paelli powstaje z soków przypieczonych na dnie, a nie z kostki rosołowej.

Zły ryż. Ryż długoziarnisty, basmati albo parboiled nie wchłania bulionu jak trzeba i nie daje socarratu. Potrzebny jest ryż okrągły, średnioziarnisty, z odmian Senia, Bahía albo Bomba, najlepiej z oznaczeniem DOP Arroz de Valencia. Bomba wchłania więcej płynu i wybacza błędy, Senia jest smaczniejsza, ale łatwiej ją rozgotować.

Spalone dno zamiast socarratu. Socarrat ma być złocistobrązową, chrupiącą warstwą, a nie czarną skorupą. Jeśli pod koniec trzymasz za mocny ogień zbyt długo albo oliwy było za mało, ryż spali się i nada całości gorzki smak. Gdy zapach prażenia zmienia się w zapach spalenizny, natychmiast zdejmij paellę z ognia.

Warianty

Kanon paelli walenckiej jest krótki, ale zostawia miejsce na sezon i okolicę. Zimą do fasolki dodaje się albo nią zastępuje kawałki karczochów. W okolicach Albufery dawniej trafiała do niej kaczka, a w wielu domach w głębi lądu ślimaki zastępuje gałązka rozmarynu, która daje podobną górską nutę.

Składnik Miejsce w paelli valenciana
kurczak, królik, ferraura, garrofó, pomidor, oliwa, szafran, woda, sól, ryż podstawa
ślimaki, rozmaryn, karczochy zimą, słodka papryka dopuszczalne
kaczka dawny dodatek z okolic Albufery
cebula, groszek, chorizo, owoce morza, papryka w paskach poza kanonem

Wspólnota Walencka zna dziesiątki innych ryżów gotowanych na paelli. Arroz a banda to ryż na bulionie rybnym, arroz negro barwi atrament mątwy, a fideuà z Gandii zastępuje ryż cienkim makaronem. Te dania podaje się z allioli, które do paelli valenciana nie pasuje. Jeśli robisz paellę z owocami morza albo mieszaną, nazwij ją po prostu ryżem z owocami morza: w Walencji to różnica, o którą ludzie potrafią się pokłócić.

Podanie i przechowywanie

Paellę je się w porze obiadu, zwykle w niedzielę, w gronie rodziny albo przyjaciół. Stawia się ją na środku stołu, a każdy je ze swojej części, od brzegu do środka, najczęściej drewnianą albo metalową łyżką. Socarrat zeskrobuje się z dna na końcu i często to o niego toczy się przy stole najwięcej rozmów. Do picia pasuje białe wino z odmiany Merseguera albo młode czerwone z Utiel-Requeny.

Resztki szybko wystudź, przełóż do pojemnika i wstaw do lodówki najpóźniej w ciągu godziny. Zjedz następnego dnia, podgrzane na patelni z łyżką oliwy i odrobiną wody, aż będą gorące w całości. Ugotowany ryż długo trzymany w cieple sprzyja rozwojowi bakterii, więc nie zostawiaj paelli na kuchence do wieczora.

Wskazówka

na domowej kuchence użyj paelli o średnicy 34–36 cm na największym palniku i co 2–3 minuty obracaj ją o ćwierć obrotu. Do większych naczyń warto kupić gazowy palnik do paelli z dwoma albo trzema pierścieniami.

Ogień z drewna pomarańczy

Na walenckiej wsi paellę gotuje się na otwartym ogniu z gałęzi drzew pomarańczowych (llenya de taronger), często z dodatkiem pędów winorośli. To drewno pali się gorąco i równo, a płomień obejmuje całe dno, łącznie z brzegami, czego nie potrafi zwykły palnik. Stąd kształt naczynia: szerokiego i płaskiego, z warstwą ryżu nie grubszą niż 1–1,5 cm. Kucharz reguluje ogień, odsuwając i dokładając gałęzie, a delikatny dym z drewna cytrusowego zostawia w ryżu lekki aromat.

Nad Albuferą, w wioskach takich jak El Palmar, paella jest wciąż przede wszystkim lokalnym obiadem, a w Suece od dziesięcioleci odbywa się międzynarodowy konkurs paelli walenckiej, w którym kucharze gotują na drewnie według tradycyjnych zasad. Światowy Dzień Paelli obchodzi się 20 września. Kto przyjedzie do Walencji jesienią, może połączyć wizytę nad laguną z ryżowiskami po żniwach z wyprawą w głąb lądu, do gajów oliwnych Espadán i Calderony.

Pytania i odpowiedzi

Co zawiera tradycyjna paella valenciana?

Tradycyjna paella valenciana to ryż, kurczak, królik, płaska fasolka ferraura, biała fasola garrofó, pomidor, oliwa, szafran, sól i woda. Dopuszcza się ślimaki, rozmaryn, słodką paprykę i zimą karczochy. Owoce morza, chorizo, cebula i groszek nie należą do wersji walenckiej.

Jaki ryż do paelli?

Do paelli potrzebny jest ryż okrągły, średnioziarnisty, który dobrze wchłania bulion: Senia, Bahía albo Bomba. Najlepszy jest ryż z oznaczeniem DOP Arroz de Valencia. Ryż długoziarnisty, basmati ani parboiled nie dadzą właściwej konsystencji ani socarratu.

Co to jest socarrat?

Socarrat to cienka, złocista i chrupiąca warstwa ryżu przypieczonego na dnie paelli. Powstaje w ostatnich 1–2 minutach gotowania, kiedy płyn już odparował, a ogień na chwilę się zwiększa. Nie może być czarny ani gorzki, bo wtedy jest po prostu spalony.

Ile oliwy daje się do paelli?

Na paellę dla 4 osób, czyli 400 g ryżu i około 1 kg mięsa, wystarczy 100 ml oliwy virgen extra. Oliwa powinna pokryć dno cienką warstwą, w której zrumieni się mięso i usmaży pomidor. Za mało oliwy grozi przypaleniem ryżu, za dużo daje tłustą paellę bez chrupiącego socarratu.

Czy paellę można zrobić na zwykłej kuchence?

Tak, ale najlepiej w paelli o średnicy 34–36 cm, na największym palniku, obracając naczynie co 2–3 minuty, żeby brzegi też się gotowały. Na płycie indukcyjnej potrzebna jest paella ze stali przystosowanej do indukcji. Do większych naczyń przydaje się gazowy palnik do paelli z kilkoma pierścieniami.

Czy do paelli valenciana dodaje się owoce morza?

Nie. Paella valenciana to wersja z kurczakiem, królikiem i warzywami, a dania z owocami morza i rybnym bulionem mają w Walencji własne nazwy, np. arroz a banda albo paella de marisco. Mieszanie mięsa z owocami morza Walencjanie uważają za wymysł dla turystów.

Czy paellę miesza się podczas gotowania?

Nie. Ryż rozprowadza się równo łyżką raz, zaraz po wsypaniu do bulionu, a potem już się go nie rusza. Mieszanie uwalnia skrobię, dzięki której ryż robi się kleisty jak w risotto, i nie pozwala powstać socarratowi.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Kuchnia