Al-Andalus: arabskie dziedzictwo w hiszpańskiej oliwie

Skąd się wzięły słowa aceite, aceituna i almazara? Agronomowie al-Andalus, nawadnianie, młyny, kuchnia i rekonkwista: arabski ślad w hiszpańskiej oliwie.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaPoradniki
Al-Andalus: arabskie dziedzictwo w hiszpańskiej oliwie
W skrócie

Od 711 do 1492 r. większa część południa Hiszpanii należała do świata islamu. Z tego okresu pochodzą hiszpańskie słowa aceite (oliwa), aceituna (oliwka) i almazara (tłocznia). Andaluzyjscy agronomowie, tacy jak Ibn Bassal i Ibn al-Awwam, opisali uprawę drzewa oliwnego w traktatach czytanych jeszcze w XIX wieku. Rekonkwista zmieniła właścicieli gajów, ale nie przerwała ich uprawy.

Okres
711–1492
Ślad w języku
aceite, aceituna, almazara, acebuche, alcuza
Najsłynniejsza kraina oliwna
Aljarafe pod Sewillą
Agronomowie
Ibn Wafid, Ibn Bassal, al-Tighnari, Ibn al-Awwam
Dziedzictwo w kuchni
smażenie na oliwie, escabeche, słodkie placki i pączki z oliwy
Spis treści
  1. Słowa, które zostały
  2. Al-Andalus: od Kordoby do Grenady
  3. Aljarafe: oliwny ogród Sewilli
  4. Agronomowie z Toledo, Sewilli i Grenady
  5. Woda, młyny i prasy
  6. Oliwa w kuchni al-Andalus
  7. Rekonkwista: nowi właściciele, te same gaje
  8. Ślady w toponimii i krajobrazie
  9. Pytania i odpowiedzi

Słowa, które zostały

Polak mówi „oliwa” i „oliwka”, Włoch „olio” i „oliva”, Francuz „huile” i „olive”. Wszystkie te słowa wywodzą się z łacińskich olea i oleum. Hiszpan, sięgając po butelkę, mówi jednak aceite, a o owocu aceituna. To dwa najczęściej używane arabizmy w kuchni hiszpańskiej: pierwszy pochodzi od andaluzyjskiego az-zayt, drugi od az-zaytūna. Na początku obu słów słychać arabski rodzajnik al, który przed „z” upodabnia się do „az”.

Łacina nie zniknęła. Drzewo nazywa się po hiszpańsku olivo, gaj olivar, a święte oleje i farba olejna to óleo. Codzienne słowa, którymi posługiwali się rolnicy, młynarze i kupcy, przyszły jednak z arabskiego, bo przez ponad pięć stuleci to oni pracowali w gajach południa. Ten podział dobrze pokazuje, jak długo i jak głęboko islam kształtował życie wsi andaluzyjskiej.

Słowo hiszpańskie Źródło arabskie Znaczenie
aceite az-zayt oliwa, a szerzej olej
aceituna az-zaytūna oliwka, owoc
acebuche az-zabbūj dzika oliwka
almazara al-ma‘ṣara tłocznia, dosłownie miejsce wyciskania
alcuza al-kūza naczynie na oliwę do codziennego użytku
aljarafe aš-šaraf wzniesienie, nazwa krainy oliwnej pod Sewillą

Mapa języka odtwarza mapę rekonkwisty. W Katalonii, odbitej z rąk muzułmanów wcześnie, oliwa to oli, a oliwka oliva, oba słowa z łaciny. W Aragonii, Nawarze i La Rioja tłocznię nazywa się trujal, od łacińskiego torcular. Na południu i w centrum króluje arabska almazara. W Portugalii, gdzie panowanie muzułmańskie także trwało długo, mówi się azeite i azeitona. Więcej hiszpańskich terminów objaśnia nasz słownik hiszpańskich terminów oliwnych.

Al-Andalus: od Kordoby do Grenady

W 711 r. wojska Tarika ibn Zijada przeprawiły się przez cieśninę, która od jego imienia nazywa się Gibraltarem (Dżabal Tarik, góra Tarika). W ciągu kilku lat muzułmanie opanowali większość półwyspu. W 756 r. Abd ar-Rahman I, jeden z nielicznych Umajjadów, którzy przeżyli przejęcie władzy w kalifacie przez Abbasydów, założył w Kordobie niezależny emirat, a Abd ar-Rahman III ogłosił w 929 r. kalifat. Kordoba w X wieku należała do największych miast Europy.

Po rozpadzie kalifatu w 1031 r. powstały niewielkie królestwa taifa, z silną Sewillą rządzoną przez dynastię Abbadydów. Potem przyszli z Afryki Almorawidzi i Almohadzi, którzy uczynili Sewillę swoją stolicą na półwyspie i zbudowali minaret dzisiejszej Giraldy. Ostatnie muzułmańskie państwo, nasrydzkie Królestwo Grenady, przetrwało do 1492 r.

Muzułmanie nie przynieśli oliwek do Hiszpanii. Gaje rosły tu od czasów rzymskich, o czym piszemy w tekście o Fenicjanach, Rzymie i Baetice. Nowi władcy odziedziczyli te drzewa i stworzyli dla nich nowy rynek: wielkie miasta, rozwinięty handel morski i elity, które ceniły ogrody, rolnictwo i naukę o nim.

Aljarafe: oliwny ogród Sewilli

Na zachód od Sewilli, między Gwadalkiwirem a rzeką Guadiamar, rozciąga się płaskowyż Aljarafe. Arabscy geografowie, wśród nich al-Idrisi w XII wieku, opisywali go jako krainę pokrytą gajami oliwnymi i figowymi, gęsto zabudowaną wioskami, z której oliwę wysyłano statkami do portów wschodniego Morza Śródziemnego. Sewilla była wtedy jednym z najważniejszych portów oliwnych świata islamu.

To w okolicach Sewilli pracował Ibn al-Awwam, autor najobszerniejszego traktatu rolniczego al-Andalus, i tu sprawdzał w praktyce porady dawnych autorów. Po zdobyciu miasta przez Kastylijczyków w 1248 r. Aljarafe stało się jednym z najcenniejszych łupów: ziemię i młyny oliwne podzielono między szlachtę, Kościół i zakony rycerskie. Dzisiejszy krajobraz okolic Sewilli i jej oliwek stołowych opisuje przewodnik po Sewilli i Kadyksie.

Agronomowie z Toledo, Sewilli i Grenady

W XI i XII wieku al-Andalus wydało szkołę agronomów, którą historycy nauki stawiają wysoko na tle średniowiecznej Europy. Pisali traktaty zwane kitāb al-filāḥa (księga rolnictwa). Łączyli w nich wiedzę z dzieł greckich, rzymskich i bliskowschodnich z własnymi doświadczeniami prowadzonymi w królewskich ogrodach.

Autor Ośrodek Wiek Co po nim zostało
Ibn Wafid Toledo XI lekarz i agronom, urządzał ogród władców Toledo
Ibn Bassal Toledo, potem Sewilla XI praktyczny traktat oparty na własnych próbach
al-Tighnari Grenada XI–XII traktat napisany na dworze w Grenadzie
Ibn al-Awwam Sewilla XII–XIII najobszerniejsza „Księga rolnictwa”, przełożona na hiszpański w 1802 r.
Ibn Luyun Almería XIV poemat dydaktyczny o uprawie roli

Drzewo oliwne zajmuje w tych dziełach poczesne miejsce. Autorzy opisują dobór gleby, sadzenie z grubych sadzonek pniowych, szczepienie szlachetnych odmian na dzikich oliwkach, przycinanie, nawożenie obornikiem i porę zbioru. Piszą też o konserwowaniu oliwek do jedzenia i przechowywaniu oliwy w glinianych dzbanach. Wiele tych zaleceń andaluzyjscy rolnicy stosowali bez zmian przez kolejne stulecia.

Przekład traktatu Ibn al-Awwama, przygotowany przez Josefa Antonia Banqueriego i wydany w Madrycie w 1802 r., trafił do bibliotek oświeconych właścicieli ziemskich. W ten sposób średniowieczna agronomia sewilska zdążyła jeszcze wpłynąć na rolnictwo XIX wieku.

Woda, młyny i prasy

Najbardziej widocznym arabskim śladem w hiszpańskim rolnictwie jest woda. Słownik nawadniania to w dużej mierze arabizmy: acequia (kanał nawadniający, od as-sāqiya), noria (koło czerpakowe, od nā‘ūra), aljibe (cysterna, od al-jubb), azud (jaz, od as-sudd), aceña (młyn wodny, od as-sāniya). Rozbudowane wtedy systemy kanałów nawadniają do dziś huertas Walencji, Murcji i żyzną równinę wokół Grenady.

Oliwki na ogół uprawiano jednak bez nawadniania, na suchych zboczach i w kampinii, a wodę rezerwowano dla warzyw, owoców i drzew cytrusowych. Na Gwadalkiwirze w Kordobie do dziś stoi rekonstrukcja koła wodnego Albolafia, które podnosiło wodę do ogrodów pałacu. Takie urządzenia napędzały też młyny zbożowe, a w młynach oliwnych pracowała zwykle siła zwierząt.

Typowa almazara (tłocznia oliwy) z tamtych czasów działała na zasadzie znanej od Rzymian. Muł albo osioł obracał kamienne żarna, które miażdżyły owoce na miazgę. Miazgę nakładano do plecionych koszy, układano je w stos i wyciskano w prasie belkowej, obciążanej ciężkim kamieniem. Oliwę oddzielano od wody w kadziach i przechowywano w wielkich glinianych dzbanach. Jak wygląda współczesna tłocznia i co można w niej zobaczyć, opisujemy w tekście almazara od środka.

Oliwa w kuchni al-Andalus

O tym, co jedzono w muzułmańskiej Hiszpanii, wiemy z dwóch książek kucharskich z XIII wieku: anonimowej księgi z epoki Almohadów i zbioru Ibn Razina at-Tudżibiego, urodzonego w Murcji. Oliwa jest w nich podstawowym tłuszczem. Smaży się na niej mięso, ryby i warzywa, zaprawia się nią gulasze i sosy, a także ciasto na słodycze.

Wiele potraw i ich nazw przetrwało rekonkwistę. Escabeche, czyli marynata z octu i oliwy, pochodzi od arabskiego sikbāj. Albóndiga (pulpet) to al-bunduqa. Alboronía, duszony bakłażan z cebulą i pomidorem (dodanym po odkryciu Ameryki), wiąże się z imieniem Buran, żony kalifa z Bagdadu, a kucharze widzą w niej przodka dzisiejszego pisto manchego. Almojábanas, placuszki z serem smażone w oliwie, mają arabską nazwę i arabskie korzenie. Z tamtą kuchnią łączy się też biały chłodnik z migdałów, czosnku i chleba, opisany w przepisie na ajoblanco.

Najtrwalszym dziedzictwem okazała się technika. Andaluzyjska sztuka smażenia na obfitej, gorącej oliwie, opisana w poradniku o fritura andaluza, ma rodowód sięgający tamtych kuchni. Słodkie pączki i placki smażone w oliwie, popularne w czasie świąt, także należą do tej tradycji.

Oliwa paliła się również w lampach. Wielki Meczet w Kordobie oświetlały setki lamp oliwnych. Część z nich wykonano z dzwonów katedry w Santiago de Compostela, zabranych przez Almanzora w 997 r. Po zdobyciu Kordoby w 1236 r. Ferdynand III kazał je odesłać do Galicji.

Rekonkwista: nowi właściciele, te same gaje

Kastylia zajęła doliny Gwadalkiwiru w trzech dekadach XIII wieku: Kordobę w 1236 r., Jaén w 1246 r., Sewillę w 1248 r. Zdobytą ziemię dzielono w aktach zwanych repartimientos. Duże części gajów i młynów przypadły szlachcie, Kościołowi i zakonom rycerskim, zwłaszcza Calatrava i Santiago. Tak narodziły się wielkie posiadłości, z których wyrosły późniejsze latyfundia, opisane w tekście od rekonkwisty do Unii Europejskiej.

Muzułmańscy rolnicy (mudéjares) początkowo w wielu miejscach zostali na ziemi. Po ich powstaniu w 1264 r. większość wyjechała z dolnej Andaluzji do Królestwa Grenady albo do Afryki, a na ich miejsce sprowadzano osadników z północy. Gaje przetrwały, bo oliwka nie wymaga corocznego siewu: wystarczy przycinać drzewa i zbierać owoce.

W Królestwie Grenady ciągłość trwała dłużej. Po 1492 r. muzułmanów zmuszono do przyjęcia chrztu, a ich potomków, moriscos, po powstaniu w Alpujarras (1568–1571) przesiedlono w głąb Kastylii, by w latach 1609–1614 wygnać z kraju. Wraz z nimi zniknęła część umiejętności związanych z nawadnianiem i uprawą sadów.

Oliwa stała się przy okazji znakiem tożsamości. Chrześcijanie z północy gotowali na smalcu i słoninie, muzułmanie i Żydzi na oliwie. Kronikarz Andrés Bernáldez pod koniec XV wieku zarzucał konwertytom, że duszą mięso na oliwie zamiast na słoninie, a sprawy przed inkwizycją wspominały smażenie na oliwie jako podejrzany zwyczaj. Po kilku pokoleniach oliwa na południu stała się po prostu tłuszczem wszystkich mieszkańców, o czym opowiada przewodnik oliwa w kuchni hiszpańskiej.

Ślady w toponimii i krajobrazie

Najsłynniejsza rzeka oliwnej Hiszpanii ma arabską nazwę: Gwadalkiwir to al-wādī al-kabīr, wielka rzeka. Ten sam przedrostek mają jej dopływy w krainie oliwek, jak Guadajoz pod Kordobą i Guadalbullón pod Jaén. W arabskiej postaci przetrwały nazwy miast, które kojarzą się z oliwą: Jaén (Dżajjan), Baeza (Bajjasa), Úbeda (Ubbadat al-Arab), Baena (Bajjana).

Na mapie Malagi znajdziemy Axarquíę (od aš-šarqiyya, „część wschodnia”), krainę odmiany Verdial, a w prowincji Jaén Alcalá la Real, której nazwa pochodzi od al-qal‘a, warownia. Spacer po Úbedzie i Baezie, opisany w przewodniku po szlaku Jaén, Úbeda i Baeza, prowadzi przez miasta, w których arabskie mury sąsiadują z renesansowymi pałacami fortun zbitych na oliwie i zbożu. Słowo almazara wciąż widnieje na szyldach i w nazwach spółdzielni w Kordobie i Subbétice.

Pytania i odpowiedzi

Skąd pochodzi hiszpańskie słowo aceite?

Słowo aceite pochodzi od andaluzyjskiego arabskiego az-zayt, czyli „olej, oliwa”. Przyjęło się w czasach al-Andalus (711–1492), gdy w gajach południa pracowali głównie muzułmańscy rolnicy. Polska „oliwa” i włoskie „olio” wywodzą się natomiast z łacińskiego oleum.

Dlaczego po hiszpańsku drzewo to olivo, a owoc aceituna?

Nazwa drzewa (olivo) przetrwała z łaciny, a słowa codziennego użytku, czyli owoc (aceituna od az-zaytūna) i oliwa (aceite), przyszły z arabskiego. To ślad ponad pięciu wieków, w których uprawą i handlem zajmowali się na południu arabskojęzyczni rolnicy i kupcy. W Katalonii, odbitej wcześniej, oba słowa pozostały łacińskie: oli i oliva.

Co oznacza słowo almazara?

Almazara to hiszpańska nazwa tłoczni oliwy. Pochodzi od arabskiego al-ma‘ṣara, „miejsce wyciskania”. Używa się jej głównie w Andaluzji i centrum kraju, a w Aragonii, Nawarze i La Rioja tłocznię nazywa się trujal, od łacińskiego torcular.

Kim był Ibn al-Awwam?

Ibn al-Awwam był sewilskim agronomem z przełomu XII i XIII wieku, autorem najobszerniejszego traktatu rolniczego al-Andalus. Opisał w nim m.in. sadzenie, szczepienie i przycinanie drzew oliwnych oraz przechowywanie oliwy. Jego dzieło przełożono na hiszpański w 1802 r.

Czy Arabowie przywieźli oliwki do Hiszpanii?

Nie. Drzewa oliwne uprawiano w Hiszpanii od czasów fenickich i rzymskich, a w I–III wieku dolina Gwadalkiwiru zaopatrywała w oliwę Rzym. Muzułmanie odziedziczyli gaje, rozwinęli wiedzę o ich uprawie i handel, a słownictwo oliwne nasycili arabizmami.

Jakie hiszpańskie potrawy mają rodowód z czasów al-Andalus?

Arabskie nazwy i korzenie mają m.in. escabeche (marynata z octu i oliwy), albóndigas (pulpety), alboronía (duszony bakłażan) i almojábanas (placuszki z serem smażone w oliwie). Z tamtą kuchnią łączy się też ajoblanco i andaluzyjski zwyczaj smażenia na obfitej oliwie.

Gdzie w Andaluzji zobaczyć ślady arabskiej kultury oliwnej?

Najwięcej śladów jest w Kordobie, Sewilli i na płaskowyżu Aljarafe, a także w Jaén, Úbedzie i Baezie, których nazwy pochodzą z arabskiego. W wielu wsiach zachowały się stare młyny oliwne z kamiennymi żarnami i prasami belkowymi. Część z nich zamieniono w muzea albo udostępnia się zwiedzającym przy nowoczesnych tłoczniach.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.