Andaluzyjska fritura to smażenie w głębokiej oliwie w temperaturze 170–190 °C, małymi porcjami, z produktem obtoczonym wyłącznie w mące. Oliwa extra virgin dobrze się do tego nadaje: jej punkt dymienia wynosi zwykle około 190–210 °C, a dzięki kwasowi oleinowemu i polifenolom rozkłada się wolniej niż oleje z nasion. Przefiltrowaną oliwę można użyć ponownie kilka razy.
- Temperatura
- 170–190 °C, drobne ryby i kalmary 185–190 °C
- Najlepsza oliwa
- Picual, wystarczy tańsza z późniejszego zbioru
- Panierka
- mąka do smażenia z pszenicy durum, bez jajka
- Ponowne użycie
- zwykle 3–5 razy, po każdym smażeniu filtrować
- Sztandarowe danie
- pescaíto frito z Kadyksu i Malagi
Spis treści
Freidurías: smażalnie Kadyksu i Malagi
W Kadyksie rybę kupuje się na wagę w smażalni, freiduría, i dostaje w papierowym rożku, cartucho. W środku leżą rybki prosto z gorącej oliwy: sardele boquerones, maleńkie kalmary puntillitas, kawałki mątwy choco, małe płastugi acedías, barweny salmonetes i cazón en adobo, kostki rekinka marynowane w occie, kminie i papryce. Smażalnie skupiają się w starym mieście, wokół targu i placu Topete, który mieszkańcy nazywają Plaza de las Flores. Kuchnię prowincji opisujemy w artykule o Sewilli i Kadyksie.
W Maladze ta sama kuchnia nazywa się po prostu pescaíto. Jej symbolem są boquerones smażone w wachlarzach, po kilka sztuk złączonych ogonami. Jada się je w barach na plaży w Pedregalejo i El Palo, obok espetos, sardynek pieczonych na trzcinowych szpikulcach przy ognisku. Więcej o regionie w tekście o Maladze.
Popularna teoria wywodzi z tej tradycji nawet brytyjskie fish and chips: smażoną rybę mieli przywieźć do Londynu sefardyjscy Żydzi z Półwyspu Iberyjskiego. Andaluzyjska fritura różni się jednak od angielskiej zasadniczo. Nie używa jajka ani ciasta piwnego, tylko mąki i bardzo gorącej oliwy, a ryba ma być chrupiąca z zewnątrz, soczysta w środku i sucha w dotyku. Część tańszych lokali smaży na oleju słonecznikowym albo mieszankach; smażalnie, które zostały przy oliwie, zwykle o tym informują.
Temperatura: 170–190 °C
Temperatura decyduje o wszystkim. Za zimna oliwa, poniżej 160 °C, wnika w produkt i daje miękkie, tłuste rybki. Za gorąca, powyżej 200 °C, przypala mąkę, zanim ryba dojdzie w środku, i szybciej rozkłada samą oliwę. Andaluzyjskie smażalnie pracują w przedziale 170–190 °C, zależnie od wielkości kawałków.
| Produkt | Temperatura | Czas | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Sardele, drobne rybki | 185–190 °C | 1,5–2 min | w wachlarzach po 4–5 sztuk |
| Kalmary w krążkach, puntillitas | 185–190 °C | 1–2 min | dłużej robią się gumowate |
| Kostki ryby (cazón, morszczuk) | 175–180 °C | 3–4 min | po marynacie dobrze osuszyć |
| Barwena, mała sola | 175–180 °C | 3–5 min | zależnie od grubości |
| Bakłażan w plastrach | 175–180 °C | 2–3 min | wcześniej namoczyć w mleku |
| Ziemniaki, pierwsze smażenie | 150–160 °C | 6–8 min | do miękkości, bez koloru |
| Ziemniaki, drugie smażenie | 180–190 °C | 2–3 min | do złotego koloru |
| Churros, torrijas | 175–180 °C | 2–4 min | torrijas na 1–2 cm oliwy |
Najprościej mierzyć temperaturę termometrem kuchennym z sondą. Bez niego pomaga kostka chleba: w około 180 °C rumieni się w mniej więcej minutę, a wokół niej od razu pojawiają się drobne, żywe pęcherzyki. Druga zasada to małe porcje. Każda garść zimnej ryby obniża temperaturę oliwy o kilkanaście stopni, a w przeładowanym garnku spada ona poniżej 160 °C i fritura zamienia się w gotowanie w tłuszczu. Na litr oliwy przypada najwyżej 100–150 g ryby naraz.
Punkt dymienia i stabilność oliwy
W Polsce wciąż wraca przekonanie, że na oliwie extra virgin nie wolno smażyć, bo ma niski punkt dymienia. Liczby tego nie potwierdzają. Punkt dymienia dobrej oliwy extra virgin wynosi zwykle około 190–210 °C, zależnie od kwasowości i świeżości, czyli więcej niż temperatura domowej fritury. Oliwa z oliwek, czyli mieszanka oliwy rafinowanej z niewielkim dodatkiem virgin, oraz oliwa z wytłoków dymią jeszcze później.
Ważniejsze od punktu dymienia jest to, jak szybko olej się rozkłada. W badaniu australijskiego laboratorium z 2018 roku oliwa extra virgin, długo ogrzewana, wytworzyła najmniej szkodliwych związków polarnych spośród dziesięciu badanych olejów, a punkt dymienia okazał się słabym wskaźnikiem stabilności. Badanie finansowało laboratorium związane z branżą oliwną, ale inne prace nad smażeniem prowadzą do podobnych wniosków.
Przyczyny są dwie. Oliwa składa się głównie z jednonienasyconego kwasu oleinowego, który utlenia się znacznie wolniej niż wielonienasycony kwas linolowy, dominujący w oleju słonecznikowym. Extra virgin zawiera też polifenole i tokoferole, naturalne przeciwutleniacze, które chronią tłuszcz podczas podgrzewania. Rafinacja podnosi punkt dymienia, ale usuwa większość tych związków. Więcej o nich w tekście o polifenolach i oleokantalu.
Dlaczego Andaluzja smaży na Picual
Wśród hiszpańskich odmian najlepiej do smażenia nadaje się Picual. Ma 78–81% kwasu oleinowego, tylko około 4% kwasu linolowego i bardzo dużo polifenoli, dlatego jest najtrwalszą oliwą kraju. Dominuje w gajach Jaén, Kordoby i Grenady, więc andaluzyjskie kuchnie smażą zwykle na niej albo na kupażach z jej udziałem.
Do fritury nie trzeba drogiej oliwy z wczesnego zbioru, bo gorący tłuszcz zabiera jej zielone aromaty, za które się płaci. Wystarczy przyzwoita Picual z późniejszego zbioru w większym opakowaniu. Hojiblanca, która ma nieco mniej kwasu oleinowego, sprawdza się przy krótkim smażeniu ryb i warzyw, a Cornicabra z La Manchy jest bardzo stabilna. Arbequina nadaje się do szybkiego podsmażania, ale przy długim smażeniu szybciej się utlenia. Pełne zestawienie znajdziesz w poradniku jaka oliwa do jakiego dania.
W hiszpańskiej gastronomii popularna jest też aceite de orujo de oliva, rafinowana oliwa z wytłoków: łagodna, odporna na wysoką temperaturę i tańsza. Do domowego smażenia to rozsądna alternatywa, choć smak potrawy jest wtedy bardziej neutralny. Szczegóły w tekście o oliwie z wytłoków.
Harina de freír: mąka, która daje chrupkość
Andaluzyjska ryba nie dostaje jajka ani bułki tartej, tylko cienką warstwę mąki. W hiszpańskich sklepach sprzedaje się do tego harina de freír, mąkę do smażenia. To zwykle mieszanka mąki z twardej pszenicy durum, grubiej mielonej, ze zwykłą mąką pszenną. Grubsze ziarno tworzy wokół ryby kruchą, suchą skorupkę, która mniej chłonie tłuszcz i nie odpada podczas smażenia.
W Polsce odpowiednik przygotujesz sam: wymieszaj pół na pół mąkę pszenną typu 450–500 z semoliną z pszenicy durum albo mąką durum do makaronu. Rybę przed obtoczeniem lekko się soli i osusza, a po obtoczeniu otrząsa z nadmiaru mąki na sicie. Nadmiar spada do oliwy, przypala się na dnie i przyspiesza jej psucie. Do placków z krewetkami, tortillitas de camarones, używa się mieszanki mąki pszennej z mąką z ciecierzycy.
Ryby w adobo, jak cazón z Kadyksu, marynuje się kilka godzin w occie winnym z wodą, czosnkiem, oregano, kminem i słodką papryką, potem osusza i obtacza w mące. Marynata dodaje kwasowości, która dobrze współgra z oliwą.
Pescaíto frito krok po kroku
Na 4 porcje:
- 800 g drobnych ryb i owoców morza (sardele, małe kalmary, morszczuk)
- 200 g mąki do smażenia albo 100 g mąki pszennej i 100 g semoliny durum
- 1,5–2 l oliwy extra virgin, najlepiej Picual
- 1 łyżeczka soli morskiej
- 2 cytryny
- Oczyść ryby: sardelom usuń głowy i wnętrzności, kalmary pokrój w krążki szerokości 1 cm, morszczuka w kostkę 3 cm.
- Opłucz wszystko w zimnej wodzie i bardzo dokładnie osusz ręcznikiem papierowym. Mokra ryba pryska i zbiera za dużo mąki.
- Posól lekko i odstaw na 10 minut.
- Wlej oliwę do szerokiego, głębokiego garnka tak, by miała 5–6 cm głębokości, i rozgrzej ją do 185 °C.
- Obtocz porcję ryb w mące, przełóż na sito i energicznie otrząśnij. Sardele możesz ułożyć w wachlarze po 4–5 sztuk, ściskając ogony.
- Smaż małymi porcjami: sardele i kalmary 1,5–2 minuty, kostki morszczuka 3–4 minuty, aż będą złote.
- Wyjmij łyżką cedzakową, odsącz na kratce, posyp solą. Przed kolejną porcją poczekaj, aż oliwa wróci do 185 °C.
- Podawaj od razu, z ćwiartkami cytryny, najlepiej z zimnym piwem albo wytrawnym fino.
Po smażeniu ostudzoną oliwę przecedź przez sito wyłożone gazą lub filtrem do kawy i przelej do słoika podpisanego „ryby”. Nada się do kolejnych smażeń ryb, ale nie do churros ani torrijas, bo przejęła ich zapach.
Ile razy można użyć oliwy i kiedy ją wyrzucić
Oliwa, której nie przegrzano, wytrzymuje kilka smażeń. Praktyczne zalecenia mówią zwykle o 3–5 razach, a wstępne wyniki badań Uniwersytetu w Jaén sugerują, że extra virgin w kontrolowanych warunkach mieści się w normach znacznie dłużej. W gastronomii punktem odniesienia jest 25% związków polarnych: powyżej tej wartości olej uznaje się za zużyty. Restauracje mierzą to testerem, w domu trzeba polegać na zmysłach.
Oliwę wyrzuć, gdy:
- wyraźnie pociemniała i zgęstniała,
- dymi w zwykłej temperaturze smażenia,
- po włożeniu produktu tworzy trwałą pianę,
- pachnie starym tłuszczem, rybą lub farbą,
- potrawy szybko ciemnieją, a w środku zostają surowe.
Filtruj oliwę po każdym użyciu, trzymaj ją w zamkniętym słoiku w ciemnej szafce i oddzielaj oliwę rybną od tej do ziemniaków i słodyczy. Możesz dolewać świeżej oliwy do używanej, co ją odświeża, ale nie łącz różnych rodzajów tłuszczu. Zużytej oliwy nie wylewaj do zlewu: zbierz ją w zakręcanej butelce i oddaj do punktu selektywnej zbiórki odpadów.
Mity o smażeniu na oliwie
„Na oliwie extra virgin nie wolno smażyć.” Wolno, a Andaluzja robi to od stuleci. Punkt dymienia dobrej oliwy przekracza temperaturę fritury, a odporność na rozkład jest wyższa niż u większości olejów z nasion.
„Potrawy smażone na oliwie są tłustsze.” Ilość wchłoniętego tłuszczu zależy przede wszystkim od temperatury, wielkości kawałków i panierki, a nie od rodzaju oleju. Dobrze rozgrzana oliwa szybko ścina powierzchnię ryby i tworzy skorupkę, przez którą tłuszcz słabo przenika.
„Smażenie niszczy wszystko, co dobre w oliwie.” Część polifenoli i aromatów znika, to prawda. Kwas oleinowy zostaje jednak bez zmian, a pozostałe przeciwutleniacze chronią tłuszcz w czasie smażenia. Najlepszą butelkę i tak warto zostawić na surowo.
„Oliwa light ma mniej kalorii.” Nie ma. To oliwa rafinowana o łagodnym smaku i ma tyle samo kalorii co każda inna, około 9 kcal na gram. O kategoriach oliwy piszemy w tekście virgen extra, virgen, lampante.
Pytania i odpowiedzi
Czy można smażyć na oliwie extra virgin?
Tak. Oliwa extra virgin ma punkt dymienia zwykle około 190–210 °C, a smaży się w 170–190 °C. Dzięki dużej zawartości kwasu oleinowego i polifenoli rozkłada się wolniej niż oleje z nasion. W Andaluzji to podstawowy tłuszcz do smażenia ryb i ziemniaków.
Do jakiej temperatury rozgrzać oliwę do smażenia?
Do smażenia w głębokim tłuszczu oliwę rozgrzewa się do 170–190 °C. Drobne ryby i kalmary smaży się w 185–190 °C, grubsze kawałki w 175–180 °C, a ziemniaki najpierw w 150–160 °C, potem w 180–190 °C. Temperatury powyżej 200 °C nie są potrzebne i szybciej niszczą oliwę.
Ile razy można smażyć na tej samej oliwie?
Zwykle zaleca się 3–5 smażeń, jeśli oliwy nie przegrzewano i po każdym użyciu ją przefiltrowano. Oliwę trzeba wyrzucić, gdy pociemnieje, zgęstnieje, pieni się, dymi w zwykłej temperaturze albo nieprzyjemnie pachnie. Oliwę po rybach najlepiej trzymać osobno.
Jaka oliwa jest najlepsza do smażenia w głębokim tłuszczu?
Najlepiej sprawdza się Picual, która ma 78–81% kwasu oleinowego i bardzo dużo polifenoli. Wystarczy tańsza oliwa z późniejszego zbioru, bo smażenie i tak zabiera świeże aromaty. Dobrą alternatywą jest stabilna Cornicabra, a w gastronomii także oliwa z wytłoków.
Co to jest harina de freír i czym ją zastąpić?
Harina de freír to hiszpańska mąka do smażenia, zwykle mieszanka grubiej mielonej pszenicy durum ze zwykłą mąką pszenną. Daje kruchą, suchą skorupkę, która mało chłonie tłuszcz. W domu zastąpi ją mieszanka pół na pół mąki pszennej i semoliny z pszenicy durum.
Jakie ryby nadają się na pescaíto frito?
Najlepsze są drobne ryby i owoce morza: sardele, małe kalmary i kałamarnice, barweny, małe płastugi, a także kostki morszczuka lub rekinka w marynacie adobo. W Polsce dobrze sprawdzą się szprotki, mrożone sardele, krążki kalmarów i kawałki dorsza. Ryby muszą być dokładnie osuszone przed obtoczeniem w mące.
Dlaczego ryba smażona na oliwie wychodzi tłusta?
Najczęściej dlatego, że oliwa była za zimna albo do garnka trafiło naraz za dużo ryby i temperatura spadła poniżej 160 °C. Winna bywa też gruba warstwa mąki i mokra ryba. Smaż małymi porcjami w 180–190 °C i odsączaj rybę na kratce, a nie w misce.




