Polifenole to grupa przeciwutleniaczy, które przechodzą z oliwki do oliwy extra virgin i odpowiadają za jej gorycz, ostrość i trwałość. Najważniejsze to hydroksytyrozol, tyrozol, pochodne oleuropeiny, oleokantal i oleaceina. Najwięcej mają oliwy z Picual, Cornicabry i Arróniz z wczesnego zbioru, najmniej łagodne Arbequiny. Unijne oświadczenie zdrowotne wolno umieścić na oliwie z co najmniej 250 mg/kg hydroksytyrozolu i pochodnych.
- Główne związki
- hydroksytyrozol, tyrozol, oleuropeina, oleokantal, oleaceina
- Próg oświadczenia UE
- 5 mg na 20 g oliwy, czyli 250 mg/kg
- Bogate odmiany
- Picual, Cornicabra, Arróniz
- Uboższe odmiany
- Arbequina, Empeltre, Picudo
- Sygnał w ustach
- gorycz na języku i pieczenie w gardle
Spis treści
- Czym są polifenole w oliwie
- Oleokantal i oleaceina: związki, które czuć w gardle
- Oświadczenie zdrowotne UE: 5 mg na 20 g
- Które hiszpańskie odmiany mają najwięcej polifenoli
- Wczesny zbiór, tłocznia i czas
- Gorycz i ostrość jako wskaźnik
- Jak czytać deklarację polifenoli na etykiecie
- Mity o polifenolach
- Pytania i odpowiedzi
Czym są polifenole w oliwie
Polifenole, fachowo związki fenolowe lub biofenole, to cząsteczki, którymi drzewo oliwne broni się przed słońcem, szkodnikami i grzybami. Najwięcej jest ich w liściach i zielonych owocach; to przez nie surowej oliwki nie da się zjeść bez wcześniejszego odgoryczenia. Podczas mielenia i malaksacji część z nich rozpuszcza się w oliwie, ale ponad 80% polifenoli owocu zostaje w wodzie roślinnej i wytłokach. Oliwa rafinowana jest ich praktycznie pozbawiona, bo rafinacja usuwa je razem ze smakiem i zapachem.
| Związek | Skąd się bierze | Co o nim wiadomo |
|---|---|---|
| oleuropeina | główny polifenol liści i zielonych owoców | w oliwie występuje głównie w postaci pochodnych; odpowiada za dużą część goryczy |
| hydroksytyrozol | powstaje z rozkładu oleuropeiny | silny przeciwutleniacz, podstawa oświadczenia zdrowotnego UE |
| tyrozol | powstaje z rozkładu ligstrozydu | słabszy przeciwutleniacz, bardzo trwały, liczony do oświadczenia |
| oleokantal | pochodna ligstrozydu | wywołuje pieczenie w gardle; w laboratorium hamuje enzymy zapalne podobnie jak ibuprofen |
| oleaceina | pochodna oleuropeiny | jeden z najsilniejszych przeciwutleniaczy oliwy, współodpowiada za gorycz |
| lignany, flawonoidy | naturalne składniki owocu | wspierają stabilność oliwy |
Oprócz polifenoli oliwa extra virgin zawiera witaminę E (tokoferole), skwalen, chlorofil i karotenoidy. Wszystkie razem chronią ją przed utlenianiem, ale to polifenole decydują o charakterystycznym gorzko-pikantnym smaku świeżej oliwy.
Oleokantal i oleaceina: związki, które czuć w gardle
W 2005 r. amerykański badacz zmysłu smaku Gary Beauchamp zwrócił uwagę, że świeża oliwa extra virgin drapie w gardle tak samo jak roztwór ibuprofenu, który wcześniej badał. Jego zespół wyizolował odpowiedzialny za to związek i nazwał go oleokantalem: oleo od oliwy, canth od greckiego słowa oznaczającego kłucie, al od grupy aldehydowej w cząsteczce. Okazało się, że oleokantal w probówce hamuje te same enzymy zapalne (cyklooksygenazy) co ibuprofen.
Ten wynik bywa nadużywany w reklamach. Ilość oleokantalu w kilku łyżkach oliwy jest wielokrotnie mniejsza niż dawka tabletki przeciwbólowej, a działanie w probówce to nie to samo co działanie w organizmie. Rzetelnie można powiedzieć tyle: oleokantal jest naturalnym składnikiem dobrej oliwy, badanym pod kątem właściwości przeciwzapalnych, i to on wywołuje pieczenie, które przy degustacji zmusza do odkaszlnięcia.
Oleaceina jest jego bliską krewną, pochodną oleuropeiny, i należy do najsilniejszych przeciwutleniaczy oliwy. Oba związki można zmierzyć osobno metodą magnetycznego rezonansu jądrowego (NMR), dlatego część producentów podaje je oddzielnie na etykiecie. O tym, jak odczytywać gorycz i ostrość, piszemy w słowniku smaku oliwy.
Oświadczenie zdrowotne UE: 5 mg na 20 g
W Unii Europejskiej oliwa ma jedno zatwierdzone oświadczenie zdrowotne dotyczące polifenoli. Brzmi ono: „Polifenole oliwy z oliwek przyczyniają się do ochrony lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym”. Wolno je stosować wyłącznie na oliwie, która zawiera co najmniej 5 mg hydroksytyrozolu i jego pochodnych (na przykład kompleksu oleuropeiny i tyrozolu) w 20 g, czyli co najmniej 250 mg/kg. Producent musi przy tym poinformować, że korzystne działanie występuje przy spożyciu 20 g oliwy dziennie, mniej więcej dwóch łyżek.
Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał za wykazany tylko ten jeden efekt. Inne proponowane oświadczenia, dotyczące ciśnienia krwi, cholesterolu HDL czy działania przeciwzapalnego, odrzucono z braku wystarczających dowodów. Oświadczenie nie może więc obiecywać leczenia ani zapobiegania chorobom. Na hiszpańskich etykietach spotyka się też napisy alto contenido en polifenoles lub rico en polifenoles; bez podanej liczby i daty analizy niewiele one mówią.
Które hiszpańskie odmiany mają najwięcej polifenoli
Odmiana jest najważniejszym czynnikiem. Ta sama technologia i ten sam termin zbioru dadzą zupełnie różne oliwy z Picual i z Arbequiny. Tabela pokazuje typowy poziom; konkretne partie mogą od niego wyraźnie odbiegać w zależności od roku, nawadniania i dojrzałości owoców.
| Odmiana | Główne regiony | Typowy poziom polifenoli | Smak oliwy |
|---|---|---|---|
| Picual | Jaén, Kordoba, Grenada | bardzo wysoki | liść pomidora, wyraźna gorycz i ostrość |
| Cornicabra | Toledo, Ciudad Real | bardzo wysoki | zielona, gorzka, pikantna |
| Arróniz | Nawarra | wysoki | intensywna, gorzka i pikantna |
| Hojiblanca | Malaga, Kordoba, Sewilla | średni | owocowa, umiarkowana gorycz |
| Picudo | Kordoba, Subbética | niski do średniego | słodka, owocowa |
| Empeltre | Aragonia, Majorka | niski | delikatna, migdałowa |
| Arbequina | Katalonia, sady żywopłotowe | niski | łagodna, owocowa, z nutą migdała |
Oliwy z Picual i Cornicabry z wczesnego zbioru należą do najbogatszych w polifenole na świecie i konkurują w tej kategorii z apulijską Coratiną i grecką Koroneiki. Arbequina ma ich mało, dlatego jej delikatny, owocowy aromat szybciej słabnie i najlepiej smakuje młoda. Przegląd wszystkich odmian zawiera przewodnik po hiszpańskich odmianach oliwek.
Wczesny zbiór, tłocznia i czas
Zawartość polifenoli w owocu jest najwyższa, gdy oliwka jest zielona lub dopiero zaczyna zmieniać barwę (envero), i spada w miarę dojrzewania. Oliwa z października ma ich więc zwykle znacznie więcej niż ta sama odmiana zebrana w styczniu. To główny argument za oliwą z wczesnego zbioru, choć płaci się za niego mniejszą wydajnością i wyższą ceną.
Równie ważna jest tłocznia. Hiszpański dekanter dwufazowy, pracujący bez dodatku wody, zatrzymuje w oliwie więcej polifenoli niż starszy system trójfazowy, w którym woda wypłukiwała je z pasty. Szkodzą im natomiast długa malaksacja z dostępem powietrza i owoce, które za długo czekają na przerób. Każdy etap procesu opisujemy w tekście jak powstaje oliwa w hiszpańskiej almazarze.
Po rozlaniu do butelki polifenole powoli się zużywają, bo jako pierwsze reagują z tlenem i chronią resztę oliwy. W badaniach oliwa w ciemnozielonym szkle, trzymana na świetle, traciła znaczną część związków fenolowych w ciągu 150 dni, a w butelce PET w warunkach symulujących domową kuchnię (25 °C, 12 godzin światła na dobę) straciła ich około jednej czwartej. Ciemność, temperatura 14–18 °C i szczelne zamknięcie spowalniają ten proces; zasady opisuje poradnik jak przechowywać oliwę. Podczas smażenia polifenole także się zużywają, ale to dzięki nim oliwa extra virgin dobrze znosi wysoką temperaturę.
Gorycz i ostrość jako wskaźnik
Nie trzeba laboratorium, żeby z grubsza ocenić poziom polifenoli. Gorycz wyczuwana na języku pochodzi głównie od pochodnych oleuropeiny i ligstrozydu, a pieczenie w gardle od oleokantalu. Oliwa wyraźnie gorzka, po której chce się odkaszlnąć, prawie na pewno ma ich dużo. Oliwa gładka, słodkawa i bez śladu ostrości ma ich niewiele, nawet jeśli jest bardzo smaczna.
Kolor niczego tu nie mówi. Zielony odcień daje chlorofil, którego ilość nie idzie w parze z polifenolami, dlatego degustatorzy oceniają oliwę w niebieskich kieliszkach. Najlepszym domowym testem jest łyżka oliwy wypita bez chleba, powoli, z wciągnięciem powietrza przez zęby; technikę opisuje poradnik cata w domu.
porównaj obok siebie łyżkę oliwy z Picual z wczesnego zbioru i łyżkę Arbequiny. Różnicę w goryczy i pieczeniu poczujesz od razu, a to w dużej mierze różnica w polifenolach.
Jak czytać deklarację polifenoli na etykiecie
Coraz więcej hiszpańskich producentów podaje zawartość polifenoli na etykiecie lub kontretykiecie, zwykle w mg/kg. Żeby taka liczba coś znaczyła, sprawdź kilka rzeczy.
- Datę analizy i numer partii. Polifenoli ubywa z czasem, więc wynik z dnia rozlewu nie opisuje oliwy, która przeleżała rok na półce.
- Metodę pomiaru. Oficjalna metoda Międzynarodowej Rady Oliwnej (chromatografia HPLC) podaje sumę biofenoli w przeliczeniu na tyrozol, metoda NMR pozwala wykazać osobno oleokantal i oleaceinę, a starsza metoda kolorymetryczna Folina-Ciocalteu daje wyniki nieporównywalne z dwiema pozostałymi.
- Co dokładnie zmierzono. „Polifenole całkowite” to co innego niż „hydroksytyrozol i pochodne”, które liczą się do oświadczenia UE.
- Rok zbioru. Oliwa z bieżącej kampanii ma przewagę nad starszą, nawet przy tej samej liczbie na etykiecie.
Dla orientacji: 250 mg/kg hydroksytyrozolu i pochodnych to próg oświadczenia UE, a o oliwach high phenolic mówi się zwykle powyżej 500 mg/kg. Takie oliwy są bardzo gorzkie i ostre, a sprzedaje się je często jak suplement, w małych butelkach i w wysokiej cenie. Dwie oliwy z liczbą 600 mg/kg zmierzoną różnymi metodami nie muszą być do siebie podobne. Co jeszcze mówi kontretykieta, wyjaśnia poradnik jak czytać etykietę hiszpańskiej oliwy.
Mity o polifenolach
„Im więcej polifenoli, tym lepsza oliwa.” Polifenole mówią o trwałości i intensywności, nie o harmonii smaku. Oliwa high phenolic bywa tak gorzka, że przytłacza potrawę, a znakomita, łagodna oliwa z Arbequiny ma ich niewiele.
„Zielona oliwa ma więcej polifenoli.” Kolor zależy od chlorofilu i karotenoidów. Zielona oliwa może być uboga w polifenole, a złocista bogata.
„Gorzka oliwa jest zepsuta.” Jest odwrotnie: gorycz i ostrość to cechy pozytywne w ocenie sensorycznej i znak świeżości. Wadami są smak jełki, zatęchły, winny czy pleśniowy.
„Na oliwie extra virgin nie wolno smażyć, bo polifenole się palą.” Część z nich rzeczywiście się zużywa, ale właśnie dlatego oliwa wytrzymuje temperaturę smażenia lepiej niż wiele olejów nasiennych.
„Oliwa bogata w polifenole leczy.” Żadne oświadczenie dopuszczone w UE nie mówi o leczeniu. Oliwa jest częścią zdrowej diety, co pokazało hiszpańskie badanie PREDIMED, ale nie zastępuje leków ani porady lekarza.
„Polifenole w oliwie się nie zmieniają.” Ubywa ich z każdym miesiącem przechowywania, szybciej na świetle i w cieple.
Pytania i odpowiedzi
Które oliwy mają najwięcej polifenoli?
Najwięcej polifenoli mają oliwy z odmian Picual, Cornicabra i Arróniz, zwłaszcza z wczesnego zbioru w październiku i listopadzie. Spośród odmian zagranicznych podobny poziom osiągają Coratina i Koroneiki. Najmniej polifenoli mają łagodne oliwy z Arbequiny i z późno zbieranych owoców.
Co to jest oleokantal?
Oleokantal to polifenol oliwy extra virgin, który wywołuje pieczenie i drapanie w gardle. Opisano go w 2005 r., a w badaniach laboratoryjnych hamuje te same enzymy zapalne co ibuprofen. Ilości obecne w oliwie są jednak wielokrotnie mniejsze od dawek leków, więc oliwy nie traktuje się jak środka przeciwbólowego.
Ile polifenoli powinna mieć dobra oliwa?
Przepisy nie określają minimum polifenoli dla oliwy extra virgin. Unijne oświadczenie zdrowotne wolno umieścić na oliwie z co najmniej 250 mg/kg hydroksytyrozolu i pochodnych, a o oliwach high phenolic mówi się zwykle powyżej 500 mg/kg. Ważniejsza od samej liczby jest świeżość oliwy i data analizy.
Czy Arbequina ma mało polifenoli?
Tak, Arbequina należy do odmian ubogich w polifenole, dlatego jej oliwa jest łagodna, owocowa i prawie bez ostrości. Z tego samego powodu szybciej traci aromat i najlepiej smakuje w pierwszych miesiącach po tłoczeniu. Więcej polifenoli ma wtedy, gdy owoce zbiera się wcześnie.
Czy gorzka oliwa jest zdrowsza?
Gorycz i ostrość świadczą o dużej zawartości polifenoli, a dla nich w UE potwierdzono korzystny wpływ na ochronę lipidów krwi przed stresem oksydacyjnym. Nie oznacza to, że gorzka oliwa leczy. W zdrowej diecie najważniejsze jest regularne zastępowanie oliwą innych tłuszczów.
Czy polifenole znikają podczas smażenia?
Część polifenoli zużywa się w wysokiej temperaturze, bo chronią oliwę przed rozkładem. Dzięki nim oliwa extra virgin jest jednym z najstabilniejszych tłuszczów do smażenia. Jeśli zależy ci na pełnej dawce polifenoli, część oliwy dodawaj do potraw na surowo.
Jak sprawdzić zawartość polifenoli w oliwie?
Pewną informację daje tylko analiza laboratoryjna, której wynik część producentów podaje na etykiecie w mg/kg, razem z datą i numerem partii. W domu poziom można ocenić orientacyjnie po smaku: im wyraźniejsza gorycz i pieczenie w gardle, tym więcej polifenoli. Kolor oliwy nic o nich nie mówi.




