Arbosana, Sikitita i odmiany do sadów żywopłotowych

Arbosana, Sikitita, Koroneiki, Oliana i Lecciana: odmiany oliwek do sadów żywopłotowych. Dlaczego liczy się mały wigor, jak smakują oliwy i gdzie rosną.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaOdmiany
Arbosana, Sikitita i odmiany do sadów żywopłotowych
W skrócie

Do sadów żywopłotowych, w których kombajn jedzie nad rzędem drzew, nadają się tylko odmiany o małym wigorze, wczesnym owocowaniu i regularnym plonie. Najczęściej sadzi się Arbequinę, Arbosanę i Koroneiki, a do nich dochodzą nowe krzyżówki: Sikitita z Kordoby oraz Oliana i Lecciana. Arbosana dojrzewa później od Arbequiny i daje oliwę bardziej gorzką, pikantną i stabilną.

Główne odmiany
Arbequina, Arbosana, Koroneiki
Nowe krzyżówki
Sikitita (Picual × Arbequina), Oliana, Lecciana
Gęstość sadzenia
zwykle 1500–2300 drzew na hektar
Najważniejsza cecha
słaby wzrost i zwarty pokrój pozwalający na zbiór kombajnem
Charakter oliw
od łagodnych (Arbequina) po zielone i pikantne (Arbosana, Koroneiki)
Gdzie
Andaluzja, Katalonia, Kastylia-La Mancha, Alentejo w Portugalii, Kalifornia, Chile
Spis treści
  1. Czym jest sad żywopłotowy
  2. Dlaczego mały wigor ma znaczenie
  3. Arbosana: późniejsza siostra Arbequiny
  4. Sikitita: odmiana z Kordoby
  5. Koroneiki w Hiszpanii
  6. Oliana, Lecciana i nowe krzyżówki
  7. Spory wokół żywopłotów
  8. Na etykiecie i w sklepie
  9. Pytania i odpowiedzi

Czym jest sad żywopłotowy

W tradycyjnym hiszpańskim gaju rośnie zwykle 80–120 drzew na hektar, często starych, wielopniowych, zbieranych ręcznie albo otrząsaczem pnia. Sad intensywny ma 200–600 drzew. Sad żywopłotowy, po hiszpańsku olivar en seto albo superintensivo, to zupełnie inna roślina uprawna: od 1500 do 2300 drzewek na hektar, posadzonych w rzędach co 3,5–4 m i co półtora metra w rzędzie. Po kilku latach korony zrastają się w ciągłą zieloną ścianę o wysokości około 2,5–3 m i szerokości około metra.

Taki szpaler zbiera kombajn przejeżdżający nad rzędem, podobny do maszyn używanych w winnicach. Wibrujące pręty strącają oliwki na taśmę, a hektar można zebrać w godzinę lub dwie. Maszyna kosztuje około 200 tys. euro, ale zastępuje liczną ekipę zbieraczy. Pierwsze sady tego typu w Hiszpanii założono w 1994 roku, a w Andaluzji od 2010 roku ponad jedna czwarta nowych nasadzeń to systemy gęstsze niż 800 drzew na hektar.

Rachunek jest prosty. Hiszpańskie wyliczenia kosztów pokazują, że kilogram oliwy z tradycyjnego gaju kosztuje rolnika 4,2–5,3 euro, z sadu intensywnego 3,2–3,5 euro, a z żywopłotu około 3,1 euro. Za tę różnicę płaci się jednak nawadnianiem, wyższą inwestycją na starcie i dużą zależnością od dostępu do wody. Porównanie wszystkich trzech systemów opisujemy w poradniku o gajach tradycyjnych, intensywnych i żywopłotowych.

Dlaczego mały wigor ma znaczenie

Kombajn ma tunel o określonej wysokości i szerokości. Drzewo, które co roku wypuszcza metrowe pędy, szybko z niego wyrasta, a ostre cięcie usuwa właśnie te gałęzie, które miały owocować. Na dodatek gęsta, wysoka ściana zacienia dolne partie korony, gdzie owoców prawie nie ma. Dlatego silnie rosnące odmiany, takie jak Picual czy Hojiblanca, w żywopłocie wypadają słabo, choć w tradycyjnych gajach należą do najlepszych.

Odmiana dobra do szpaleru musi spełniać kilka warunków naraz:

  • Słaby wigor i zwarty pokrój: korona mieści się w tunelu kombajnu przy umiarkowanym cięciu.
  • Wczesne owocowanie: pierwsze plony w drugim lub trzecim roku, by gęsta inwestycja szybko się zwróciła.
  • Regularny, wysoki plon: bez silnej przemienności, która w żywopłocie oznacza puste przejazdy maszyn.
  • Owocowanie na krótkich pędach: owoce rozłożone równo na całej ścianie, a nie tylko na wierzchu.
  • Dobre ukorzenianie sadzonek: na hektar potrzeba nawet dwóch tysięcy drzewek, więc szkółki muszą je produkować tanio.

Te warunki spełnia niewiele tradycyjnych odmian. Dlatego żywopłoty całego świata, od Andaluzji po Kalifornię, opierają się na kilku nazwach, a hodowcy z Hiszpanii i Włoch od lat pracują nad nowymi.

Arbosana: późniejsza siostra Arbequiny

Arbosana pochodzi z Penedès w Katalonii, czyli z okolic, które znamy głównie z cavy. Długo była odmianą lokalną, aż wraz z rozwojem żywopłotów okazało się, że ma prawie wszystko, czego potrzebuje kombajn. Drzewo ma słaby wigor, gęstą, rozłożystą koronę, bardzo wcześnie wchodzi w owocowanie i plonuje wysoko, a przy tym regularnie. Sadzonki łatwo się ukorzeniają, a odmiana dobrze znosi chłód.

Owoce są drobne, dojrzewają późno, zwykle kilka tygodni po Arbequinie, i mocno trzymają się gałęzi. W gaju tradycyjnym byłaby to wada, bo otrząsacz pnia słabo sobie z nimi radzi, ale wibrujące pręty kombajnu radzą sobie z nimi znacznie lepiej. Późne dojrzewanie ma też zaletę organizacyjną: gospodarstwo z Arbequiną i Arbosaną może rozłożyć zbiór na dłuższy okres i lepiej wykorzystać maszynę i almazarę. Odmiana jest odporna na pawie oczko, ale wrażliwa na raka oliwki.

Oliwa z Arbosany ma średnią zawartość oleju w owocu, ale bardzo dobre cechy sensoryczne. W porównaniu z Arbequiną jest wyraźnie zielona, bardziej gorzka i pikantna, z nutami świeżej trawy, karczocha i zielonego migdała, a dzięki większej ilości polifenoli dłużej zachowuje świeżość. Dlatego Arbosanę chętnie dodaje się do kupaży z Arbequiną, która sama jest łagodna, ale mało stabilna. Więcej o katalońskich korzeniach obu odmian piszemy w przewodniku po Katalonii.

Sikitita: odmiana z Kordoby

Sikitita należy do pierwszych hiszpańskich odmian oliwki, które wyhodowano w programie hodowlanym z myślą o żywopłotach. Powstała w programie hodowlanym Uniwersytetu w Kordobie i andaluzyjskiego instytutu badań rolniczych IFAPA, a do rejestru odmian trafiła w 2008 roku. To krzyżówka Picual z Arbequiną: hodowcom chodziło o drzewo tak niskie, zwarte i wcześnie owocujące jak Arbequina, ale z oliwą bliższą Picual, bardziej wyrazistą i stabilniejszą.

Drzewo Sikitity ma mały wigor i zwarty pokrój, dzięki czemu mieści się w tunelu kombajnu przy niewielkim cięciu. Wcześnie wchodzi w owocowanie, a jego oliwa zawiera więcej kwasu oleinowego niż oliwa z Arbequiny i dłużej zachowuje świeżość. W smaku zajmuje miejsce pośrodku między rodzicami: jest owocowa, z wyczuwalną, ale nie dominującą goryczą i pikantnością.

Program z Kordoby nie zakończył się na Sikitita. Hodowcy testują kolejne potomstwa krzyżówek i nowe selekcje, ale w gajach to właśnie Sikitita pozostaje najbardziej znanym efektem tej pracy. Jej znaczenie jest też symboliczne: pokazała, że odmiany do nowoczesnych sadów mogą powstawać w publicznych programach hodowlanych, a nie tylko w prywatnych szkółkach.

Koroneiki w Hiszpanii

Koroneiki to najważniejsza odmiana oliwna Grecji, z Peloponezu i Krety. Ma bardzo drobne owoce, wysoką zawartość oleju (24–28%) i jedną z najwyższych zawartości polifenoli wśród popularnych odmian. Mały wigor i zwarty pokrój sprawiły, że stała się trzecim filarem żywopłotów na świecie, obok Arbequiny i Arbosany.

W Hiszpanii Koroneiki sadzi się głównie w cieplejszych rejonach, bo odmiana jest wrażliwa na mróz. W kontynentalnych częściach Kastylii-La Manchy czy Aragonii, gdzie zimą temperatura spada wyraźnie poniżej zera, ryzyko uszkodzeń jest zbyt duże. Na południu i w portugalskim Alentejo Koroneiki rośnie w żywopłotach obok Arbequiny i Arbosany, często w tych samych gospodarstwach.

Oliwa z Koroneiki jest zielona, trawiasta i wyraźnie pieprzna. W kupażach z Arbequiną podnosi intensywność i stabilność, a w wersji monoodmianowej z wczesnego zbioru należy do oliw najbogatszych w polifenole. Szerzej o tych związkach piszemy w poradniku o polifenolach i oleokantalu.

Oliana, Lecciana i nowe krzyżówki

Drugi nurt hodowli prowadzą prywatne szkółki we współpracy z uczelniami. Oliana to krzyżówka Arbequiny z Arbosaną, która ma łączyć łagodność i plenność pierwszej z późniejszym dojrzewaniem i stabilnością drugiej. Lecciana powstała z Arbosany i włoskiej Leccino, przy udziale Uniwersytetu w Bari, i z założenia ma dawać oliwę w stylu włoskim, zieloną i średnio intensywną, z drzew o wigorze dopasowanym do żywopłotu.

Obie odmiany są chronione prawem hodowcy i sprzedawane na licencji, a ich sadzonki trafiają do sadów w Hiszpanii, Portugalii, Włoszech i Ameryce. Na liście nowych odmian do intensywnej uprawy pojawia się też włoska FS-17, znana jako Favolosa, ceniona za odporność na bakterię Xylella fastidiosa. Wszystkie te nazwy są młode, więc ich zachowanie w różnych klimatach i na różnych glebach wciąż się sprawdza.

Odmiana Pochodzenie Wigor Charakter oliwy
Arbequina Katalonia słaby łagodna, owocowa, jabłko i migdał, mało goryczy, niska stabilność
Arbosana Penedès, Katalonia słaby zielona, gorzka i pikantna, karczoch, zielony migdał, dobra stabilność
Koroneiki Grecja słaby trawiasta, pieprzna, bardzo dużo polifenoli
Sikitita Kordoba (Picual × Arbequina), 2008 mały owocowa, umiarkowanie gorzka i pikantna, stabilniejsza od Arbequiny
Oliana krzyżówka Arbequina × Arbosana słaby z założenia łagodna i owocowa, stabilniejsza od Arbequiny
Lecciana krzyżówka Arbosana × Leccino słaby z założenia zielona, średnio intensywna

Spory wokół żywopłotów

Sady żywopłotowe zmieniły ekonomię hiszpańskiej oliwy, ale wywołują też ostre spory. Wymagają nawadniania kroplowego, a powierzchnia nawadnianych gajów w Hiszpanii wzrosła z około 500 do 900 tys. ha. W kraju, który regularnie walczy z suszą, każdy nowy hektar szpaleru konkuruje o wodę z innymi uprawami. Część badaczy z Andaluzji wskazuje też, że stare gaje tradycyjne wiążą więcej węgla i lepiej chronią glebę przed erozją.

Drugi spór dotyczy krajobrazu i różnorodności odmian. Ponad 70% hiszpańskiej powierzchni oliwnej to wciąż gaje tradycyjne, często w górach, gdzie żaden kombajn nie wjedzie. Ich oliwa jest droższa w produkcji, a gdy ceny spadają, takie gospodarstwa przegrywają z żywopłotami pierwsze. Więcej o wpływie klimatu na przyszłość gajów piszemy w tekście o suszy i upałach.

Uwaga

żywopłot nie oznacza gorszej oliwy. Świeżo zebrane maszynowo owoce trafiają do almazary w ciągu kilku godzin, co sprzyja jakości. O tym, jak smakuje oliwa, decydują przede wszystkim odmiana, termin zbioru i praca w tłoczni.

Na etykiecie i w sklepie

Oliwy z sadów żywopłotowych rzadko informują o systemie uprawy. Częściej podają odmianę: monoodmianowa Arbosana albo Koroneiki z Hiszpanii to zwykle oliwa z nowoczesnego, gęstego sadu. Kupaże „Arbequina i Arbosana” to klasyczne połączenie z nowoczesnych gospodarstw w Andaluzji, Katalonii i Kastylii-La Manchy.

Wskazówka

jeśli lubisz łagodne oliwy, ale przeszkadza ci szybkie starzenie się Arbequiny, szukaj kupaży z Arbosaną albo Koroneiki. Zachowują owocowość, a dzięki większej ilości polifenoli dłużej pozostają świeże po otwarciu.

Na etykiecie oliwy z tradycyjnego gaju producenci chętnie podkreślają wiek drzew albo uprawę bez nawadniania, bo to dla nich argument przeciw tańszym oliwom z szpalerów. Jak rozczytać takie informacje, wyjaśniamy w poradniku jak czytać etykietę hiszpańskiej oliwy, a o różnicach w cenach piszemy w tekście o tym, ile kosztuje hiszpańska oliwa.

Pytania i odpowiedzi

Czym różni się Arbosana od Arbequiny?

Obie pochodzą z Katalonii i mają słaby wigor, ale Arbosana dojrzewa kilka tygodni później. Jej oliwa jest bardziej zielona, gorzka i pikantna, z nutami karczocha i zielonego migdała, i dłużej zachowuje świeżość. Arbequina daje oliwę łagodną i owocową, ale mniej stabilną.

Co to jest Sikitita?

Sikitita to odmiana oliwki wyhodowana przez Uniwersytet w Kordobie i instytut IFAPA z krzyżówki Picual i Arbequiny. Zarejestrowano ją w 2008 roku jako odmianę do sadów żywopłotowych. Ma mały wigor, wcześnie owocuje i daje oliwę stabilniejszą niż Arbequina.

Dlaczego do sadów żywopłotowych potrzebne są specjalne odmiany?

Kombajn jedzie nad rzędem drzew, więc korona musi zmieścić się w tunelu o wysokości około 2,5–3 m. Silnie rosnące odmiany, takie jak Picual, wymagałyby ostrego cięcia, które usuwa gałęzie owocujące. Dlatego sadzi się odmiany o słabym wzroście, wczesnym owocowaniu i regularnym plonie.

Ile drzew rośnie na hektarze sadu żywopłotowego?

Zwykle od 1500 do 2300 drzewek na hektar, w rzędach co 3,5–4 m i co półtora metra w rzędzie. Dla porównania tradycyjny hiszpański gaj ma 80–120 drzew na hektar, a sad intensywny 200–600. Gęsty żywopłot zbiera się kombajnem w godzinę lub dwie na hektar.

Czy oliwa z sadów żywopłotowych jest gorsza?

Nie musi być. Jakość oliwy zależy przede wszystkim od odmiany, terminu zbioru i pracy almazary, a szybki zbiór maszynowy pozwala dowieźć owoce do tłoczni w ciągu kilku godzin. Różnica dotyczy raczej kosztów, zużycia wody i krajobrazu niż samego smaku.

Czy Koroneiki rośnie w Hiszpanii?

Tak, głównie w sadach żywopłotowych w cieplejszych częściach kraju, bo odmiana jest wrażliwa na mróz. Rośnie obok Arbequiny i Arbosany, także w sąsiednim portugalskim Alentejo. Daje zieloną, pieprzną oliwę o bardzo dużej zawartości polifenoli.

Czym są Oliana i Lecciana?

To nowe odmiany wyhodowane do sadów żywopłotowych. Oliana jest krzyżówką Arbequiny z Arbosaną, a Lecciana Arbosany z włoską Leccino. Obie są chronione prawem hodowcy i sprzedawane przez szkółki na licencji.

Jak smakuje oliwa z Arbosany?

Oliwa z Arbosany jest zielona, z nutami świeżej trawy, karczocha i zielonego migdała. Ma wyraźniejszą gorycz i pikantność niż Arbequina, a dzięki temu lepiej pasuje do sałatek z rukolą, pieczonych warzyw i ryb z grilla. Często łączy się ją z Arbequiną w kupażach.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Odmiany