Trzy miasta prowincji Jaén leżą w środku największego gaju oliwnego świata i dają się połączyć w spokojną trasę na trzy lub cztery dni. Jaén ma katedrę i zamek nad miastem, Úbeda i Baeza renesansowe centra wpisane na listę UNESCO w 2003 roku, a między nimi działają dwa duże muzea oliwy i kilkanaście tłoczni otwartych dla gości.
- Długość trasy
- około 100 km, 3–4 dni
- Najważniejsze przystanki
- katedra w Jaén, Terra Oleum, Hacienda La Laguna, Baeza, Úbeda
- Odmiana
- Picual, w gajach dookoła niemal wyłącznie
- Najlepszy termin
- listopad–styczeń (tłoczenie), kwiecień–maj
- Najbliższe lotniska
- Granada (ok. 1 h), Malaga (ok. 2,5 h)
Spis treści
Trasa w pigułce
| Dzień | Miejsca | Przystanek oliwny | Odległość |
|---|---|---|---|
| 1 | Jaén: katedra, łaźnie arabskie, zamek Santa Catalina | bary z tapas na świeżej oliwie | spacer po mieście |
| 2 | Mengíbar, Puente del Obispo, Baeza | Terra Oleum, Museo de la Cultura del Olivo | ok. 70 km |
| 3 | Baeza, Úbeda | Centro de Interpretación Olivar y Aceite, tłocznia pod Úbedą | ok. 10–25 km |
| 4 (opcja) | Bailén i Villanueva de la Reina albo Sierra de Cazorla | tłocznie z degustacją | ok. 60–90 km |
Z lotniska w Granadzie do Jaén jedzie się autostradą około godziny. Z Malagi trzeba doliczyć półtorej godziny więcej. Na miejscu potrzebny jest samochód: muzea i tłocznie leżą poza miastami, a autobusy między nimi kursują rzadko. Jeśli to Twój pierwszy wyjazd tego typu, zacznij od przewodnika po oleoturystyce w Hiszpanii.
Dzień 1: Jaén, miasto pod zamkiem
Stolica prowincji jest skromniejsza od Úbedy i Baezy, ale ma dwa zabytki klasy europejskiej. Pierwszy to katedra Wniebowzięcia, renesansowa budowla zaprojektowana przez Andrésa de Vandelvirę i wznoszona od XVI do XVIII wieku. Uchodzi za wzór dla wielu katedr w Ameryce Łacińskiej. W piątki wystawia się w niej relikwię Santo Rostro, chustę, którą według tradycji Weronika otarła twarz Chrystusa.
Drugi zabytek kryje się pod pałacem Villardompardo: łaźnie arabskie z XI wieku, największe zachowane w Hiszpanii, z kopułami doświetlonymi gwiaździstymi otworami. W tym samym pałacu działa muzeum sztuki i zwyczajów ludowych z dawnymi narzędziami rolniczymi i przedmiotami codziennego użytku z wiejskich domów prowincji.
Na zachód słońca wjedź na wzgórze z zamkiem Santa Catalina. Arabską twierdzę przebudowano po zdobyciu miasta przez Kastylijczyków w 1246 roku, a obok niej stoi dziś parador. Spod krzyża na skraju urwiska widać, czym jest mar de olivos (morze oliwek): regularna kratka drzew ciągnie się aż po Sierra Mágina. To prawie wyłącznie Picual, odmiana, która z prowincji Jaén zrobiła największego producenta oliwy na świecie.
Wieczorem obowiązkowe jest tapeo. W barach Jaén do każdego zamówionego napoju podaje się bezpłatną tapę, często coś smażonego na oliwie albo kromkę chleba z pomidorem i świeżą Picual.
Dzień 2: dwa muzea oliwy
Terra Oleum w Mengíbar, około 25 km na północ od Jaén, to jedno z najnowocześniejszych muzeów oliwy w kraju. Otwarto je w 2012 roku w parku technologicznym Geolit; cały budynek ma ponad 11 tys. m². Ekspozycja prowadzi od ekosystemu gaju przez odmiany, uprawę i ekstrakcję po jakość i zdrowie, z salą projekcji 3D, strefą degustacji i biblioteką. Na zewnątrz stoją dawne maszyny i rośnie gaj stuletnich drzew. W sklepie można spróbować oliw z różnych regionów Hiszpanii.
Po południu jedź do Puente del Obispo, na ósmy kilometr drogi z Jaén do Baezy. W XVII-wiecznej posiadłości Hacienda La Laguna, związanej dawniej z jezuitami, a w XIX wieku z markizami de La Laguna, od 1997 roku działa Museo de la Cultura del Olivo. W trzech budynkach zgromadzono prasy z różnych epok, w tym belkową prensa de viga y quintal i prasę wieżową. Największe wrażenie robi magazyn oliwy (bodega) z 1848 roku, nazywany „katedrą oliwy”, jeden z najciekawszych przykładów XIX-wiecznej architektury przemysłowej w Andaluzji. W ogrodzie rosną odmiany drzew z całego basenu Morza Śródziemnego, a dla dzieci są warsztaty robienia mydła. Oba muzea opisujemy szerzej w przeglądzie muzeów oliwy w Hiszpanii.
Na noc dojedź do Baezy, około 13 km dalej.
Dzień 3: Baeza i Úbeda, renesans wśród gajów
Baeza i Úbeda leżą 9 km od siebie i od 2003 roku tworzą wspólny wpis na liście światowego dziedzictwa UNESCO. W XVI wieku pieniądze z handlu i dworu Karola V zamieniły dwa rolnicze miasta w laboratorium włoskiego renesansu, a później gospodarczy upadek ocalił je przed przebudową.
Baeza zacznij od Plaza del Pópulo z Fontanną Lwów, potem przejdź do katedry i pałacu Jabalquinto z ozdobną fasadą w stylu izabelińskim. W budynku dawnego uniwersytetu w latach 1912–1919 uczył francuskiego poeta Antonio Machado, który pisał później o polach Baezy. Spacer Paseo de las Murallas kończy się nad krawędzią skarpy: poniżej dolina Gwadalkiwiru i tysiące rzędów oliwek, na horyzoncie góry Mágina i Cazorla. Oliwy z tamtejszych gajów opisujemy przy DOP Sierra Mágina.
Úbeda jest większa i bogatsza. Plaza Vázquez de Molina to jeden z najpiękniejszych renesansowych placów Hiszpanii: Sacra Capilla del Salvador, panteon sekretarza Karola V Francisca de los Cobos, pałac Vázquez de Molina z siedzibą ratusza i parador w dawnym pałacu dziekana Ortegi. Na obrzeżach stoi Hospital de Santiago, nazywany andaluzyjskim Escorialem. W dzielnicy San Millán działają jeszcze warsztaty garncarzy, którzy wypalają naczynia w charakterystycznym zielonym szkliwie, w tym dzbanki na oliwę.
Przy Corredera de San Fernando, u wejścia do strefy zabytków, działa Centro de Interpretación Olivar y Aceite. Prowadzi je stowarzyszenie lokalnych producentów, a na ponad 1200 m² mieści wystawę o kulturze oliwnej, sklep z dużym wyborem oliw z prowincji i salę, w której od wtorku do soboty odbywają się degustacje (około 10 € za godzinne zajęcia).
Tłocznie na trasie
Zabytki zajmą przedpołudnia, popołudnia warto zostawić na tłocznie. Przed wizytą przeczytaj, jak zwiedzać almazarę, a na miejscu pytaj o datę zbioru i temperaturę ekstrakcji.
- Oleícola San Francisco, Begíjar. Rodzinna tłocznia z 1927 roku, kilka kilometrów od Baezy, uważana za pierwszą w prowincji otwartą na turystów. Wizyty z rezerwacją trwają około półtorej godziny i kończą się degustacją trzech oliw.
- Castillo de Canena, Canena. Majątek kilka kilometrów od Úbedy, z historią sięgającą 1780 roku, nazwany od renesansowego zamku w Canenie; znany z oliw wczesnego zbioru.
- Aires de Jaén, Jabalquinto. Producent oliw intensywnych, z noclegiem wśród drzew i programami dla gości.
- Picualia, Bailén. Duża spółdzielnia z restauracją na terenie zakładu; wizyta z degustacją dwóch oliw trwa około 1,5 godziny.
- Oro Bailén, Villanueva de la Reina. Rodzinna tłocznia wielokrotnie nagradzana w konkursach, z ofertą degustacji.
Większość oliw z tych gajów sprzedaje się z oznaczeniem IGP Aceite de Jaén, obejmującym całą prowincję.
w szczycie sezonu (grudzień) tłocznie pracują całą dobę, ale przyjmują gości tylko w wyznaczonych godzinach. Rezerwuj z kilkudniowym wyprzedzeniem i pytaj o oprowadzanie po angielsku.
Fiesta del Primer Aceite i inne święta
Jesienią, zwykle w listopadzie, prowincja świętuje pierwsze oliwy sezonu podczas Fiesta del Primer Aceite de Jaén: są degustacje świeżych oliw, stoiska producentów, pokazy kulinarne i koncerty. Miejsce i program zmieniają się z roku na rok, dlatego warto sprawdzić je przed wyjazdem.
Kilka tygodni później, 8 grudnia, Martos obchodzi Fiesta de la Aceituna, święto rozpoczęcia zbioru z ponad trzydziestoletnią tradycją. W pobliżu Martos rośnie też jedno z najstarszych drzew prowincji, opisane w tekście o tysiącletnich oliwkach. W maju lat nieparzystych Jaén gości Expolivę, największe targi oliwne świata. Wiosną górskie wsie Sierra de Segura świętują Fiesta del Remate, czyli koniec kampanii. Pełny kalendarz znajdziesz w zestawieniu świąt oliwy i targów.
Co zjeść
Kuchnia prowincji Jaén jest kuchnią zbieraczy oliwek: prosta, sycąca i oparta na oliwie.
| Danie | Co to jest | Gdzie szukać |
|---|---|---|
| Pipirrana | siekane pomidory, papryka i czosnek z emulsją z oliwy, często z tuńczykiem i jajkiem | cała prowincja, latem |
| Andrajos | płaty ciasta gotowane w gęstym sosie z dziczyzną, królikiem lub dorszem | Jaén, zimą |
| Ochío | bułka z oliwą, słodką papryką i anyżem, czasem z kaszanką | Úbeda, Baeza |
| Lomo de orza | wieprzowa polędwica smażona i przechowywana w oliwie w glinianych garnkach | wiejskie gospody |
| Tostada z oliwą | grzanka z pomidorem i świeżą Picual | śniadanie w każdym barze |
Pipirrana była posiłkiem zbieraczy, jedzonym w przerwie między rzędami drzew; przepis podajemy w artykule o pipirranie z Jaén. Do niej najlepiej pasuje intensywna, zielona oliwa z wczesnego zbioru, kupiona w tłoczni dzień wcześniej.
Noclegi
Najwygodniej spać dwie noce w Baezie albo Úbedzie i jedną w Jaén. W Jaén parador stoi obok zamku Santa Catalina, nad miastem, a w Úbedzie zajmuje renesansowy pałac przy Plaza Vázquez de Molina. Oba trzeba rezerwować z wyprzedzeniem, zwłaszcza na długie weekendy i Wielki Tydzień. Obie mniejsze miejscowości mają też hotele w dawnych pałacach i kamienicach, zwykle tańsze niż na wybrzeżu.
Kto chce mieszkać wśród gajów, znajdzie w okolicy odnowione cortijos, czyli dawne gospodarstwa, m.in. Cortijo Espíritu Santo pod Úbedą, oraz noclegi przy tłoczniach. Ceny zależą od sezonu, a najwyższe są w Wielkim Tygodniu i w długie weekendy.
Kiedy jechać
Najlepszy czas to okres od połowy listopada do stycznia: tłocznie pracują, w barach podaje się świeżą oliwę, a na drogach jeżdżą przyczepy z owocami. Dni są wtedy krótkie i chłodne, poranki bywają bliskie zera, ale za dnia zwykle jest 12–15 °C i słońce. Wiosna (kwiecień–maj) jest cieplejsza i zielona, a Wielki Tydzień w Úbedzie i Baezie słynie z procesji. Lipiec i sierpień to miesiące upałów powyżej 35 °C, a tłocznie wtedy nie pracują.
Jeśli masz czwarty dzień, jedź na wschód, w góry parku Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas, albo zostań przy tłoczniach pod Bailén. Szerszy obraz prowincji daje przewodnik po regionie Jaén.
muzea w regionie są zwykle zamknięte w poniedziałki, a w niedziele pracują tylko rano. Godziny i ceny biletów zmieniają się sezonowo, sprawdź je przed wizytą.
Pytania i odpowiedzi
Ile dni potrzeba na Jaén, Úbedę i Baezę?
Na same zabytki wystarczą dwa dni, ale z muzeami oliwy i wizytą w tłoczni lepiej zaplanować trzy lub cztery. Taki plan pozwala zwiedzać rano, a po południu jeździć do tłoczni. Bazą może być Baeza lub Úbeda, oddalone od siebie o 9 km.
Czy Úbeda i Baeza są na liście UNESCO?
Tak. Renesansowe zespoły zabytkowe Úbedy i Baezy zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2003 roku. Obejmują place, kościoły i pałace z XVI wieku, w dużej części dzieło architekta Andrésa de Vandelviry.
Gdzie w okolicach Jaén zwiedzić muzeum oliwy?
Najważniejsze są Terra Oleum w Mengíbar, nowoczesne muzeum otwarte w 2012 roku, oraz Museo de la Cultura del Olivo w Hacienda La Laguna w Puente del Obispo, między Jaén a Baezą. W Úbedzie działa także Centro de Interpretación Olivar y Aceite z degustacjami i sklepem.
Kiedy odbywa się Fiesta del Primer Aceite de Jaén?
Fiesta del Primer Aceite de Jaén odbywa się jesienią, zwykle w listopadzie, gdy na rynek trafiają pierwsze oliwy sezonu. Miejsce i program zmieniają się co roku, dlatego trzeba je sprawdzić przed wyjazdem. W grudniu można też trafić na Fiesta de la Aceituna w Martos (8 grudnia).
Jak dojechać do Úbedy i Baezy z Polski?
Najprościej polecieć do Malagi, skąd do Baezy jest około 2,5 godziny jazdy samochodem, albo z przesiadką do Granady, skąd jedzie się około godziny. Jaén nie ma własnego lotniska. Na miejscu najwygodniej poruszać się wynajętym autem.
Co to jest ochío?
Ochío to tradycyjna bułka z Úbedy i Baezy z ciasta zagniatanego z oliwą i anyżem, posypana na wierzchu słodką papryką. Je się ją na śniadanie albo przekrojoną z wędliną lub kaszanką. Kupisz ją w lokalnych piekarniach.
Czy w okolicach Úbedy można zwiedzić tłocznię oliwy?
Tak, kilka tłoczni w okolicy przyjmuje gości po wcześniejszej rezerwacji, m.in. w Begíjar, Canenie i Jabalquinto. Wizyta trwa zwykle półtorej godziny i kończy się degustacją. Najciekawiej jest od listopada do stycznia, gdy linia pracuje.




