Serra de Tramuntana, pasmo wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża Majorki, od 2011 roku jest na liście UNESCO jako krajobraz kulturowy, w dużej mierze dzięki kamiennym tarasom z oliwkami. Najlepiej poznać je pieszo, szlakiem GR 221, i w miasteczkach Valldemossa, Deià, Sóller i Fornalutx, a jesienią zajrzeć do pracujących tafon i na listopadową Fira de s'Oliva w Caimari.
- Gdzie
- Serra de Tramuntana, od Andratx po Pollençę
- Odmiana
- Mallorquina (miejscowa forma Empeltre)
- Oznaczenia
- DOP Oli de Mallorca, DOP Oliva de Mallorca (oliwki stołowe)
- Najlepszy termin
- październik–listopad (zbiór, tłoczenie) i luty–kwiecień (wędrówki)
- Baza na nocleg
- Sóller, Valldemossa, Deià lub Pollença
- Do spróbowania
- pa amb oli, olives trencades, trampó
Spis treści
Tramuntana: góry zbudowane z kamienia
Z pokładu samolotu lądującego w Palmie Tramuntana wygląda jak szara ściana nad morzem. Z bliska okazuje się, że niemal każdy stok poniżej linii lasu jest poprzecinany poziomymi liniami. To marjades, tarasy podtrzymywane murkami z suchego kamienia, układanymi bez zaprawy przez kolejne pokolenia rolników. Na nich rosną oliwki, a niżej, w dolinach, cytrusy i warzywa.
Pasmo ciągnie się przez około 90 km, od Andratx na południowym zachodzie po przylądek Formentor, a jego najwyższy szczyt, Puig Major, ma 1445 m. W 2011 roku UNESCO wpisało Serra de Tramuntana na listę światowego dziedzictwa jako krajobraz kulturowy. O wpisie zdecydowały tarasy, dawne systemy gromadzenia i rozprowadzania wody (kanały, zbiorniki, źródła drążone w skale) oraz układ wielkich posiadłości rolnych. Sztuka budowania murków z suchego kamienia trafiła w 2018 roku także na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, wspólnie dla kilku krajów, w tym Hiszpanii.
Tarasy są drogie w utrzymaniu. Każda zima zrywa fragmenty murków, a naprawa wymaga ręcznej pracy kamieniarza. W XX wieku, gdy wyspa przestawiła się na turystykę, wiele gajów porzucono i dziś na zarośniętych tarasach widać oliwki wyrastające spośród sosen i dębów ostrolistnych. Miejscowe stowarzyszenia i rada regulacyjna oliwy od lat próbują ten proces odwrócić. Szersze tło regionu znajdziesz w artykule o oliwach Balearów.
Stare drzewa i ich pnie
Większość drzew na tarasach to Mallorquina, uznawana za odmianę bliską aragońskiej Empeltre. Wiele z nich ma kilkaset lat. Najstarsze rozpoznaje się po pniach: rozszczepionych na kilka grubych splotów, pustych w środku, skręconych spiralnie i pokrytych naroślami. Wiatr, susze, cięcie i pożary rzeźbiły je przez stulecia, a drzewo odrastało za każdym razem z tej części korzeni, która przetrwała. Na Majorce takie pnie fotografuje się jak rzeźby, a miejscowi nadają co bardziej fantazyjnym przezwiska.
Jedno z najsłynniejszych drzew rośnie w gminie Fornalutx, w dolinie Sóller. Oliwka zwana Can Det ma pień o obwodzie około 6,5 m, a w 2020 roku hiszpańskie stowarzyszenie gmin oliwnych AEMO uznało ją za najlepsze monumentalne drzewo oliwne kraju. Szacuje się, że mogła zostać posadzona jeszcze za czasów muzułmańskich, w IX wieku. Bardzo stare drzewa rosną też na Sa Muleta, płaskowyżu nad morzem między Port de Sóller a Llucalcari. Miejscowi nazywają je milenaris, choć wiele z nich ma realnie po 400–500 lat.
Wiek oliwek trudno ustalić, bo pnie są puste i nie mają czytelnych słojów. Jak sobie z tym radzą badacze i gdzie w Hiszpanii rosną najstarsze drzewa, opisujemy w artykule o tysiącletnich oliwkach.
Possessions i tafony
Przez kilka stuleci oliwa była najważniejszym towarem eksportowym wyspy, a gaje Tramuntany należały do wielkich posiadłości, nazywanych possessions. Każda miała dom pana, zabudowania gospodarcze, kaplicę, tarasy i własną tafonę, czyli tłocznię. W tafonie owoce mielono pod kamiennymi żarnami obracanymi przez muła, a pastę wyciskano w koszach pod ogromną belką prasy. Część takich pomieszczeń przetrwała prawie nietknięta, bo gdy oliwa przestała się opłacać, po prostu je zamknięto.
Dziś część possessions to hotele, restauracje albo muzea, a część nadal tłoczy oliwę. W Sóller warto zobaczyć dwie rzeczy. Spółdzielnia rolnicza Sant Bartomeu oprowadza po nowoczesnej tłoczni i rozlewni, a w swoim agromuzeum pokazuje dawne techniki. Rodzinny majątek Can Det ma tafonę zelektryfikowaną w 1942 roku, w której owoce wciąż mieli się na trzech stożkowych kamieniach, a pastę tłoczy w prasach hydraulicznych. Pracuje od października do połowy stycznia, a zwiedzać można ją przez cały rok. Więcej o obu miejscach i o innych zabytkowych tłoczniach piszemy w zestawieniu muzeów oliwy w Hiszpanii.
W Deià posiadłość Son Marroig należała w XIX wieku do arcyksięcia Ludwika Salwatora Habsburga, który osiadł w Tramuntanie, kupował stare gaje i opisywał wyspę w wielotomowym dziele. Z ogrodu widać skalny półwysep Sa Foradada z dziurą w skale. Oliwę z możliwością degustacji sprzedają też posiadłości w okolicach Valldemossy, Esporles i Pollençy; zwykle trzeba się wcześniej umówić.
Trasa przez oliwną Tramuntanę
Najwygodniej jechać z Palmy na północ, do Valldemossy, a potem wzdłuż wybrzeża drogą Ma-10 aż do Pollençy. To dwa, trzy dni bez pośpiechu, a z wędrówkami pieszymi tydzień.
| Miejsce | Co zobaczyć | Oliwny akcent |
|---|---|---|
| Valldemossa | kartuzja, w której zimą 1838/39 mieszkali Chopin i George Sand | tarasy nad miasteczkiem, posiadłości w okolicy |
| Deià | kamienna wieś nad morzem, dom-muzeum Roberta Gravesa | Son Marroig, gaje schodzące do zatoki Cala Deià |
| Sóller i Port de Sóller | drewniana kolejka z Palmy (od 1912 roku), tramwaj do portu | spółdzielnia Sant Bartomeu, tafona Can Det |
| Fornalutx i Biniaraix | strome uliczki, wąwóz Biniaraix z kamiennymi schodami | tarasy na całym zboczu, drzewo Can Det |
| Lluc | sanktuarium w sercu gór | stare gaje przy drogach dojazdowych |
| Caimari | wieś u stóp gór w gminie Selva | Fira de s'Oliva w listopadzie |
| Pollença | miasteczko z kalwarią i rzymskim mostem | posiadłości tłoczące oliwę na północy pasma |
Między Sóller a Fornalutx jest tylko kilka kilometrów, więc łatwo zostawić samochód i przejść pieszo przez tarasy z oliwkami i pomarańczami. W Sóller pomarańcze dojrzewają w tym samym czasie, w którym zbiera się oliwki, więc zimą dolina pachnie cytrusami i świeżą oliwą jednocześnie.
Pieszo: szlak GR 221
Najlepszym sposobem, by zobaczyć tarasy z bliska, jest Ruta de Pedra en Sec, czyli „szlak suchego kamienia”, oznaczony jako GR 221. Główna trasa liczy około 170 km i jest podzielona na osiem etapów, z wariantami ponad dwa razy dłuższa. Prowadzi z Port d'Andratx przez Estellencs, Valldemossę, Deià, Sóller i Lluc do Pollençy, w dużej części po dawnych ścieżkach mułów, węglarzy i zbieraczy oliwek. Rada wyspy (Consell de Mallorca) utrzymuje przy szlaku sieć schronisk, m.in. Can Boi w Deià, Muleta w Port de Sóller, Tossals Verds w górach, Son Amer w Lluc i Pont Romà w Pollençy.
Dla miłośnika oliwy najciekawsze są odcinki między Deià a Sóller, gdzie ścieżka biegnie przez stare gaje nad morzem i obok Sa Muleta, oraz wąwóz Biniaraix, w którym kamienne schody wspinają się między tarasami ku wnętrzu gór. Oba da się przejść w jeden dzień, bez noclegu w schronisku.
miejsca w schroniskach rezerwuje się z wyprzedzeniem, a w weekendy wiosną szybko znikają. Latem szlak jest gorący i bezcieniowy, najlepsze miesiące to luty–maj oraz październik–listopad. Po intensywnych deszczach rada wyspy potrafi zamknąć niektóre odcinki z powodu osuwisk, więc przed wyjściem sprawdź komunikaty.
Caimari i Fira de s'Oliva
Caimari leży po drugiej stronie gór, u ich południowego podnóża, gdzie Tramuntana schodzi ku równinie. Wieś należy do gminy Selva i żyje z oliwek od stuleci. W trzeci weekend listopada odbywa się tu Fira de s'Oliva, jarmark oliwy i oliwek. Ulice i plac zastawiają stoiska z nową oliwą, oliwkami przyprawianymi w domowy sposób, chlebem z oliwkami, pastami i wyrobami z drewna oliwnego. W historycznej tafonie pokazuje się dawne tłoczenie, a wieczorem gra muzyka i tańczy się ludowe tańce. Gmina należy do europejskiego szlaku kulturowego drzewa oliwnego. Inne hiszpańskie święta tego rodzaju zebraliśmy w kalendarzu świąt i targów oliwy.
Jarmark to najlepsze miejsce, by porównać oliwki od wielu wytwórców. Majorka chroni je osobnym oznaczeniem DOP Oliva de Mallorca (od 2014 roku), które obejmuje całe zielone oliwki, nadłamane olives trencades przyprawiane koprem włoskim i ostrą papryczką oraz czarne oliwki naturalne zalewane miejscową oliwą. Jak przygotowuje się oliwki w innych regionach Hiszpanii, opisujemy w przewodniku po oliwkach stołowych.
Oliwa z Tramuntany w butelce
Oliwa z wyspy ma od 2002 roku chronioną nazwę pochodzenia, Oli de Mallorca (po hiszpańsku Aceite de Mallorca). Obejmuje całą Majorkę, nie tylko góry, i dopuszcza Mallorquinę, Arbequinę i Picual. Oliwy z tarasów Tramuntany robi się tradycyjnie z dojrzalszych owoców, bo zbiór na stromych stokach trwa długo, więc są złociste, miękkie, z nutą słodkiego migdała. Na równinie częściej zbiera się owoce zielone i tłoczy oliwę bardziej trawiastą. Specyfikację, dwa typy oliwy i sposób rozpoznania butelki opisujemy przy DOP Aceite de Mallorca.
Butelki z oznaczeniem mają numerowaną plombę rady regulacyjnej. Oliwa z wyspy jest wyraźnie droższa od kontynentalnej, bo na tarasach zbiera się ręcznie, a stare drzewa owocują skąpo i nieregularnie.
w sklepach z pamiątkami stoją butelki z widokami Majorki, które nie mają nic wspólnego z wyspiarską oliwą. Szukaj nazwy Oli de Mallorca, plomby rady i unijnego znaku DOP, a najlepiej kupuj w spółdzielni albo bezpośrednio w tafonie.
Pa amb oli i kuchnia gór
Najprostszy sposób na poznanie majorkańskiej oliwy to pa amb oli. Kromkę ciemnego, mało słonego chleba pa moreno naciera się pomidorem de ramellet, małym, twardym owocem przechowywanym przez zimę w wiązkach, polewa oliwą i posypuje solą. Podaje się go z serem, wędlinami, oliwkami trencades i marynowanym koprem morskim. W górskich barach to typowa kolacja po dniu na szlaku.
Latem jada się trampó, sałatkę z pomidora, zielonej papryki i cebuli, a przez cały rok tumbet, warstwy smażonych na oliwie ziemniaków, bakłażana i papryki pod sosem pomidorowym. W Sóller wszystko to uzupełniają pomarańcze, z których robi się soki, lody i dżemy.
Kiedy jechać
| Okres | Co się dzieje | Uwagi |
|---|---|---|
| październik–listopad | początek zbioru, tafony ruszają, Fira de s'Oliva w Caimari | ciepło, mało turystów, dobre warunki na szlak |
| grudzień–styczeń | szczyt tłoczenia, pomarańcze w Sóller | krótkie dni, możliwe deszcze, część hoteli zamknięta |
| luty–kwiecień | kwitnące migdałowce na równinie, najlepszy czas na GR 221 | rezerwuj schroniska z wyprzedzeniem |
| maj–wrzesień | sezon plażowy, tłocznie nie pracują | upał na szlaku, tłok na drogach Tramuntany |
Kto chce zobaczyć zbiór i tłoczenie, powinien przyjechać między połową października a styczniem. Na tarasach zbiera się ręcznie, rozkładając pod drzewami siatki, a worki z owocami często trzeba znieść na plecach do najbliższej drogi. Jak wygląda zbiór w innych regionach Hiszpanii, opisujemy w poradniku o zbiorze oliwek. Bezpośrednie loty z Polski do Palmy są głównie sezonowe, więc zimą trzeba się liczyć z przesiadką.
Pytania i odpowiedzi
Od kiedy Serra de Tramuntana jest na liście UNESCO?
Serra de Tramuntana trafiła na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2011 roku jako krajobraz kulturowy. O wpisie zdecydowały kamienne tarasy z oliwkami, dawne systemy gospodarowania wodą i układ wielkich posiadłości rolnych. Pasmo ciągnie się wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża Majorki.
Co to jest tafona?
Tafona to majorkańska nazwa tradycyjnej tłoczni oliwy. Dawniej owoce mielono w niej kamiennymi żarnami poruszanymi przez muła, a pastę wyciskano pod belką prasy. Zabytkowe tafony można zwiedzać m.in. w Sóller, a w Can Det wciąż tłoczy się oliwę na kamiennych żarnach.
Ile kilometrów ma szlak GR 221 na Majorce?
Główna trasa GR 221, zwana Ruta de Pedra en Sec, ma około 170 km i jest podzielona na osiem etapów. Prowadzi z Port d'Andratx przez Valldemossę, Deià, Sóller i Lluc do Pollençy. Przy szlaku działają schroniska rady wyspy, które trzeba rezerwować z wyprzedzeniem.
Kiedy odbywa się Fira de s'Oliva w Caimari?
Fira de s'Oliva w Caimari odbywa się zwykle w trzeci weekend listopada. Na ulicach stoją stoiska z nową oliwą, oliwkami, pastami i wyrobami z drewna oliwnego, a w historycznej tafonie pokazuje się dawne tłoczenie. Program publikuje gmina Selva krótko przed jarmarkiem.
Gdzie na Majorce zobaczyć najstarsze drzewa oliwne?
Najstarsze drzewa rosną w Serra de Tramuntana, zwłaszcza w dolinie Sóller i na płaskowyżu Sa Muleta między Port de Sóller a Llucalcari. Oliwka Can Det w gminie Fornalutx, o obwodzie pnia około 6,5 m, została w 2020 roku uznana za najlepsze monumentalne drzewo oliwne Hiszpanii.
Kiedy najlepiej jechać na Majorkę na oliwę?
Na zbiór i tłoczenie najlepiej przyjechać od połowy października do stycznia. W listopadzie można połączyć wizytę w tafonach z jarmarkiem w Caimari. Na piesze wędrówki po tarasach lepsze są luty, marzec i kwiecień, gdy jest chłodniej, a na równinie kwitną migdałowce.
Czy oliwki z Majorki mają własne oznaczenie?
Tak, oliwki stołowe z wyspy chroni od 2014 roku DOP Oliva de Mallorca, niezależna od oznaczenia oliwy. Obejmuje całe zielone oliwki, nadłamane olives trencades z koprem włoskim i papryczką oraz czarne oliwki naturalne. Najłatwiej kupić je na targach i w sklepach spółdzielni.
Jak dojechać do Sóller z Palmy?
Z Palmy do Sóller jedzie się samochodem około 30–40 minut, przez tunel pod przełęczą. Klasyczną alternatywą jest drewniana kolejka, kursująca od 1912 roku, która jedzie wolniej, ale przez tarasy i gaje. Z Sóller do portu dojeżdża zabytkowy tramwaj.




