Baleary: oliwa z Majorki, Minorki i Ibizy

Oliwa z Balearów: tarasy Serra de Tramuntana, odmiana Mallorquina, DOP Oli de Mallorca, IGP z Minorki i Ibizy, Xylella, tafony i pa amb oli.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaRegiony
Baleary: oliwa z Majorki, Minorki i Ibizy
W skrócie

Baleary tłoczą niewiele oliwy, ale mają trzy własne oznaczenia: DOP Oli de Mallorca (Aceite de Mallorca), IGP Oli de Menorca i IGP Oli d’Eivissa. Najwięcej gajów rośnie na Majorce, na kamiennych tarasach Serra de Tramuntany i na równinie w środku wyspy. Podstawą jest odmiana Mallorquina, czyli Empeltre, uzupełniana Arbequiną i Picual. Oliwy są delikatne, migdałowe i słodkawe.

Wyspy
Majorka, Minorka, Ibiza
Odmiany
Mallorquina (Empeltre), Arbequina, Picual
Oznaczenia
DOP Oli de Mallorca, DOP Oliva de Mallorca (oliwki stołowe), IGP Oli de Menorca, IGP Oli d’Eivissa
Charakter oliw
łagodne, z nutą migdała; wersje owocowa i słodka
Najlepsze do
pa amb oli, trampó, ryb, tumbet
Spis treści
  1. Wyspy oliwek i kamiennych tarasów
  2. Historia: possessions, tafony i oliwa na eksport
  3. Odmiany: Mallorquina, czyli Empeltre, oraz przybysze
  4. DOP i IGP Balearów
  5. Xylella fastidiosa na wyspach
  6. Mała skala i turystyka
  7. Kuchnia: pa amb oli, trampó i tumbet
  8. Oleoturystyka na wyspach
  9. Almazary i producenci w naszej bazie
  10. Więcej o regionie
  11. Pytania i odpowiedzi

Wyspy oliwek i kamiennych tarasów

Najbardziej znany oliwny krajobraz Balearów to Serra de Tramuntana, pasmo gór ciągnące się wzdłuż północno-zachodniego wybrzeża Majorki, z najwyższym szczytem Puig Major (1445 m). Od 2011 r. jest wpisana na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako krajobraz kulturowy, a jej znakiem rozpoznawczym są marjades, tarasy podtrzymywane murkami z suchego kamienia. Na wielu z nich rosną kilkusetletnie oliwki o poskręcanych pniach, między Andratx, Valldemossą, Deià, Sóller i Pollençą.

Druga strefa to Es Pla, równina w środku wyspy, oraz łagodne wzgórza na wschodzie i południu, gdzie gaje sąsiadują z migdałowcami, chlebem świętojańskim i winnicami. Na Majorce oliwki rosną od poziomu morza do ok. 800 m. Klimat jest łagodny: średnia roczna temperatura wynosi ok. 17 °C, a opady ok. 570 mm, z czego około 40% spada jesienią. Gleby są wapienne, jasnobrązowe i czerwonawe, z warstwami drobnej gliny.

Na Minorce i Ibizie gajów jest znacznie mniej. W krajobrazie obu wysp dominuje dziki oliwnik, po katalońsku ullastre, który od wieków służył też jako podkładka do szczepienia odmian uprawnych. Na Ibizie stare oliwki rosną wokół tradycyjnych gospodarstw w głębi wyspy, z dala od plaż.

Historia: possessions, tafony i oliwa na eksport

Oliwka dotarła na Baleary w starożytności, wraz z kupcami fenickimi i greckimi, a jej uprawę rozwinęli Rzymianie i Arabowie. Już w XIII wieku, za czasów Korony Aragońskiej, oliwę z Majorki wysyłano do Afryki Północnej, a od połowy XV wieku eksport był regularny, zwłaszcza z portu w Sóller. W XVI wieku wiele wielkich posiadłości, possessions, miało już własną tłocznię, nazywaną na Majorce tafona, z ogromną prasą belkową.

Od XVII do XIX wieku oliwa była dla wyspy czymś więcej niż żywnością: płacono nią za importowane zboże, a do pierwszej połowy XIX wieku stanowiła ok. 65–80% wartości majorkańskiego eksportu. Arcyksiążę Ludwik Salwator, który opisywał Majorkę w XIX wieku, wychwalał tutejszą oliwę z pierwszego tłoczenia.

W drugiej połowie XIX i w XX wieku znaczenie oliwy spadło. Konkurencja tańszych olejów, emigracja ze wsi, a potem turystyka sprawiły, że wiele górskich gajów porzucono. Tarasy są drogie w utrzymaniu, a zbiór na stromych zboczach trudno zmechanizować. Część tafon zamieniono w muzea, restauracje albo pokoje dla gości. O tym, jak Hiszpania stawała się oliwną potęgą w tym samym czasie, piszemy w artykule od rekonkwisty do Unii Europejskiej.

Odrodzenie przyszło na przełomie XX i XXI wieku, wraz z modą na produkty lokalne. Powstała DOP Oli de Mallorca, a na Minorce i Ibizie lokalni producenci zabiegali o własne oznaczenia geograficzne, które ostatecznie uzyskali jako IGP.

Odmiany: Mallorquina, czyli Empeltre, oraz przybysze

Główną tradycyjną odmianą Majorki jest Mallorquina, uważana za tę samą odmianę co aragońska Empeltre; na Ibizie ta sama oliwka nosi nazwę pagesa. To ona tworzy stare gaje Tramuntany. Ma średni, wydłużony owoc, który dojrzewa do czerni, i daje słodkawą, złocistą oliwę z nutą migdała i niską goryczką. O jej ojczyźnie piszemy w tekście o Aragonii.

Od drugiej połowy XX wieku sadzi się na wyspach Arbequinę, która wcześnie owocuje i dobrze znosi uprawę gęstą, a w nowszych gajach także Picual. Specyfikacja DOP Oli de Mallorca wymienia cztery nazwy: Mallorquina, Empeltre, Arbequina i Picual. Każda wnosi coś innego: Mallorquina łagodność i słodycz, Arbequina zieloną owocowość, Picual goryczkę i ostrość, a oliwy z Mallorquiny i Picual mają przy tym więcej kwasu oleinowego niż Arbequina.

Na tarasach Tramuntany rośnie zwykle od 80 do 160 drzew na hektar, rozsadzonych bez regularnego układu. Górskie gaje są mniej wydajne i zbiera się je później niż gaje na równinie. Na Minorce i Ibizie w nowych nasadzeniach dominują odmiany sprowadzone z Półwyspu Iberyjskiego, a stare drzewa miejscowe przetrwały głównie przy gospodarstwach.

DOP i IGP Balearów

Na trzech wyspach chronione są cztery nazwy związane z oliwkami. Oliwę z Majorki opisujemy szerzej w artykule o DOP Aceite de Mallorca, a dwa młodsze oznaczenia w tekstach o IGP Oli de Menorca i IGP Oli d’Eivissa.

Oznaczenie Typ Produkt Odmiany i cechy
Oli de Mallorca (Aceite de Mallorca) DOP oliwa extra virgin Mallorquina (Empeltre), Arbequina, Picual; wersje owocowa i słodka
Oliva de Mallorca (Aceituna de Mallorca) DOP oliwki stołowe Mallorquina; zielone łamane i czarne
Oli de Menorca (Aceite de Menorca) IGP oliwa extra virgin gaje z całej Minorki
Oli d’Eivissa (Aceite de Ibiza) IGP oliwa extra virgin gaje z całej Ibizy

DOP Oli de Mallorca rozróżnia dwa typy. Oliwa owocowa (fruitat) ma zielonkawożółtą barwę, dominują w niej migdał, słodycz i owoc oliwki, a goryczka i ostrość są umiarkowane. Oliwa słodka (dolç) jest złocista, ze słodyczą na pierwszym planie i minimalną goryczką. Maksymalna kwasowość wynosi 0,8%, a liczba nadtlenkowa 18 meq O₂/kg.

Mało kto wie, że Majorka chroni również swoje oliwki stołowe. Najbardziej znane są olives trencades, zielone oliwki lekko łamane kamieniem i marynowane z koprem włoskim, liśćmi cytryny i ostrą papryczką, oraz czarne olives pansides, pomarszczone, dojrzałe owoce. Więcej o hiszpańskich oliwkach do jedzenia piszemy w artykule o oliwkach stołowych.

Xylella fastidiosa na wyspach

W 2016 r. na Majorce wykryto bakterię Xylella fastidiosa, tę samą, która w Apulii zniszczyła miliony oliwek. Na Balearach stwierdzono kilka jej podgatunków, a najbardziej ucierpiały migdałowce, których tysiące uschły w środkowej i południowej części Majorki. Bakterię znajdowano też w winoroślach, oleandrach i dzikich oliwnikach, a w pojedynczych przypadkach w oliwkach uprawnych.

Ponieważ bakterii nie dało się wytępić, całe wyspy objęto strategią ograniczania: kontroli, usuwania porażonych roślin i ograniczeń w przewożeniu roślin żywicielskich poza archipelag. Dla oliwy oznacza to większą ostrożność przy zakładaniu nowych gajów i stały monitoring starych drzew. Szerzej o zagrożeniach dla hiszpańskich gajów piszemy w tekście o suszy, upałach i przyszłości gajów.

Uwaga

Turyści nie powinni wywozić z wysp sadzonek ani gałązek oliwek, migdałowców czy oleandrów. Przepisy fitosanitarne mają powstrzymać rozprzestrzenianie się Xylelli na kontynent.

Mała skala i turystyka

Baleary to drobny producent: w naszej bazie almazar i producentów jest 33 firmy z wysp, od spółdzielni po rodzinne tafones, widoczne na mapie almazar. Ograniczona podaż, wysokie koszty pracy na tarasach i ogromny popyt ze strony turystów sprawiają, że oliwa z wysp jest wyraźnie droższa niż andaluzyjska. Od czego zależy cena butelki, tłumaczymy w poradniku ile kosztuje hiszpańska oliwa.

Na Majorce działa m.in. spółdzielnia Sant Bartomeu w Sóller, która tłoczy oliwki z górskich tarasów i sprzedaje też cytrusy z doliny. Rodzinne posiadłości, jak Aubocassa koło Manacor, Treurer w Algaidzie czy S’Oliera de Son Catiu w Incy, butelkują własne oliwy, często ekologiczne. Na Ibizie tradycję tłoczenia kontynuują małe trulls (tłocznie), a na Minorce nieliczne gospodarstwa, m.in. w okolicach Ferreries.

Turystyka jest dla oliwy zarówno szansą, jak i zagrożeniem. Z jednej strony to ogromny rynek zbytu, hotele i restauracje chętnie podają lokalną oliwę, a stare tafony przyjmują gości. Z drugiej strony ziemia drożeje, młodzi wolą pracę w usługach, a porzucone tarasy zarastają.

Kuchnia: pa amb oli, trampó i tumbet

Symbolem kuchni Balearów jest pa amb oli, dosłownie „chleb z oliwą”. Kromkę ciemnego chleba pa moreno naciera się pomidorem de ramellet, przechowywanym przez zimę w wiązkach, skrapia oliwą i posypuje solą. Podaje się go z serem z Minorki, wędlinami, oliwkami trencades i koprem morskim. Do pa amb oli najlepiej pasuje świeża oliwa z Mallorquiny w wersji owocowej.

Latem je się trampó, sałatkę z pomidora, białej papryki i cebuli pokrojonych w drobną kostkę i polanych oliwą, a także coca de trampó, cienki placek na cieście z oliwą przykryty tą sałatką. Tumbet to warstwy smażonych na oliwie ziemniaków, bakłażanów i papryki zalane sosem pomidorowym, a frit mallorquí to podsmażane mięso i podroby z ziemniakami, papryką i koprem.

Na Minorce gotuje się oliaigua, zupę z oliwy, wody, pomidorów, cebuli i czosnku podawaną na kromkach chleba, a na Ibizie bullit de peix, rybę gotowaną z ziemniakami. Ogólne zasady doboru oliwy do potraw zebraliśmy w poradniku jaka hiszpańska oliwa do jakiego dania.

Oleoturystyka na wyspach

Najpiękniejsze oliwne trasy prowadzą przez Serra de Tramuntana, między Valldemossą, Deià, Sóller i Fornalutx, gdzie szlak kamiennych murków GR 221 przechodzi przez tarasy i obok dawnych tafon. Trasę po majorkańskich górach opisujemy w artykule Majorka: tarasy oliwne Serra de Tramuntana. Pojedyncze tysiącletnie drzewa wymieniamy w tekście o olivos milenarios.

Część posiadłości i tafon oferuje degustacje i zwiedzanie, zwykle po wcześniejszym umówieniu. Najlepsza pora na wizytę to listopad i grudzień, kiedy trwa zbiór i tłoczenie, a na wyspach jest mniej turystów. Warunki wizyt warto sprawdzić przed wyjazdem.

Almazary i producenci w naszej bazie

W bazie serwisu mamy 33 spółdzielni, tłoczni, rozlewni i marek oliwy z tego obszaru. Poniżej podział według prowincji; wszystkie punkty znajdziesz na mapie almazar.

ProwincjaWszystkieSpółdzielnieTłocznieEkologiczne
Illes Balears33320

Więcej o regionie

Pytania i odpowiedzi

Czy na Majorce produkuje się oliwę?

Tak, Majorka ma długą tradycję tłoczenia oliwy i własną DOP Oli de Mallorca (Aceite de Mallorca). Gaje rosną na tarasach Serra de Tramuntany i na równinie w środku wyspy. Podstawą jest odmiana Mallorquina, uzupełniana Arbequiną i Picual.

Czym jest odmiana Mallorquina?

Mallorquina to tradycyjna odmiana oliwki z Majorki, uważana za tożsamą z aragońską Empeltre. Daje łagodną, słodkawą oliwę z nutą migdała i niską goryczką. Tworzy większość starych gajów w Serra de Tramuntana.

Jak smakuje oliwa z Majorki?

DOP Oli de Mallorca ma dwa typy. Oliwa owocowa jest zielonkawożółta, z nutą migdała, owocu oliwki i umiarkowaną goryczką, a oliwa słodka jest złocista, delikatna i prawie bez goryczy. Obie dobrze pasują do pa amb oli, ryb i warzyw.

Czy Minorka i Ibiza mają własną oliwę?

Tak, obie wyspy mają własne chronione oznaczenia geograficzne: IGP Oli de Menorca i IGP Oli d’Eivissa. Produkcja jest bardzo mała, a oliwę tłoczą głównie rodzinne gospodarstwa i niewielkie tłocznie. Butelki z tych IGP najłatwiej kupić na miejscu.

Czy Xylella fastidiosa zagraża oliwkom na Balearach?

Xylella fastidiosa wykryta na Majorce w 2016 r. najmocniej uderzyła w migdałowce, a w oliwkach uprawnych notowano ją rzadko. Ponieważ bakterii nie da się wytępić, na wyspach obowiązują kontrole i ograniczenia w przewożeniu roślin. Producenci oliwy stale monitorują gaje.

Co to jest pa amb oli?

Pa amb oli to majorkański chleb z oliwą: kromka ciemnego chleba natarta pomidorem, polana oliwą i posolona. Je się go z serem, wędlinami, oliwkami i koprem morskim, na śniadanie lub kolację. To najprostszy sposób, by poznać smak oliwy z Majorki.

Dlaczego oliwa z Balearów jest droga?

Gaje są małe, a wiele z nich leży na tarasach, gdzie zbiór i pielęgnacja wymagają ręcznej pracy. Do tego dochodzą wysokie koszty życia na wyspach i duży popyt ze strony turystów i restauracji. W efekcie butelka oliwy z Majorki kosztuje zwykle wyraźnie więcej niż oliwa z Andaluzji.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Regiony