Fenicjanie, Rzym i Baetica: starożytne dzieje hiszpańskiej oliwy

Dzikie acebuche, Fenicjanie, rzymska Baetica, amfory Dressel 20 i Monte Testaccio: jak oliwa znad Gwadalkiwiru trafiała do Rzymu i dlaczego handel upadł.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl11 min czytaniaPoradniki
Fenicjanie, Rzym i Baetica: starożytne dzieje hiszpańskiej oliwy
W skrócie

Dzikie oliwki rosły na Półwyspie Iberyjskim na długo przed przybyciem kupców ze Wschodu, ale uprawę i handel oliwą rozwinęli Fenicjanie, a potęgę zbudował Rzym. W I–III wieku n.e. prowincja Baetica, czyli dolina Gwadalkiwiru, wysyłała oliwę w milionach amfor Dressel 20 do Rzymu oraz do legionów nad Renem i w Brytanii.

Okres
od IX wieku p.n.e. do V wieku n.e.
Główny obszar
doliny Gwadalkiwiru i Genilu między Sewillą a Kordobą
Najważniejsze miasta
Gadir (Kadyks), Hispalis (Sewilla), Corduba (Kordoba), Astigi (Écija)
Symbol epoki
amfora Dressel 20 i wzgórze Monte Testaccio w Rzymie
Koniec rozkwitu
kryzys III wieku, konkurencja Afryki Północnej, najazdy V wieku
Spis treści
  1. Acebuche: dzika oliwka, od której wszystko się zaczęło
  2. Fenicjanie i Grecy: oliwka przypływa ze Wschodu
  3. Kartagina: krótkie panowanie, długi ślad
  4. Rzym i narodziny Baetiki
  5. Oś czasu
  6. Amfora Dressel 20: opakowanie, z którego usypano górę
  7. Monte Testaccio: wysypisko, które stało się archiwum
  8. Oliwa dla Rzymu i dla legionów
  9. Villae, prasy i gaje w krajobrazie Baetiki
  10. Corduba i Hispalis: miasta oliwy
  11. Zmierzch handlu po upadku Rzymu
  12. Pytania i odpowiedzi

Acebuche: dzika oliwka, od której wszystko się zaczęło

Na piaskach Doñany, w zaroślach Sierra de Cádiz i na skalistych zboczach wybrzeża Malagi rośnie acebuche (dzika oliwka, Olea europaea var. sylvestris). To krzew albo niskie drzewo o drobnych, ciemnych owocach, w których jest mało miąższu i niewiele oleju. Na południu półwyspu występowało na długo przed rolnictwem: węgle drzewne i pestki dzikich oliwek archeolodzy znajdują w warstwach prehistorycznych osad.

Ówcześni mieszkańcy zbierali owoce, palili drewnem acebuche i karmili zwierzęta jego liśćmi. Czy wyciskali też olej, trudno rozstrzygnąć, bo mało mięsisty owoc nie zachęcał do tłoczenia. Sama nazwa acebuche jest zresztą późniejsza i pochodzi z arabskiego, o czym piszemy w tekście o arabskim dziedzictwie w hiszpańskiej oliwie.

Dzika oliwka nie zniknęła z tej historii. Badania genetyczne pokazują, że odmiany uprawiane na zachodzie basenu Morza Śródziemnego niosą domieszkę miejscowych dzikich drzew. Andaluzyjscy rolnicy przez stulecia szczepili szlachetne odmiany na pniach acebuche, odpornych na suszę i ubogie gleby. Stąd bierze się część różnorodności, którą opisujemy w przewodniku po hiszpańskich odmianach oliwek.

Fenicjanie i Grecy: oliwka przypływa ze Wschodu

Kupcy z fenickiego Tyru założyli Gadir, dzisiejszy Kadyks. Starożytna tradycja datowała to wydarzenie na około 1100 r. p.n.e., archeologia potwierdza obecność Fenicjan w mieście co najmniej od IX–VIII wieku p.n.e. Wzdłuż wybrzeża powstały kolejne osady: Malaka (Malaga), Sexi (Almuñécar) i Abdera (Adra). Kupców przyciągały srebro i miedź z gór Andaluzji, ale razem z nimi przypłynęły rośliny i umiejętności Lewantu: szczepienie drzew, uprawa winorośli, tłoczenie oliwek.

Kontakt z Fenicjanami przekształcił kulturę Tartessos w dolnym biegu Gwadalkiwiru. W okresie nazywanym orientalizującym (VIII–VI wiek p.n.e.) miejscowe warsztaty zaczęły wytwarzać amfory wzorowane na fenickich, a oliwa stawała się towarem, nie tylko domowym zapasem. Służyła w równym stopniu kuchni, co lampom, pielęgnacji ciała i obrzędom.

Grecy przybyli od północnego wschodu. Fokejczycy z Massalii (Marsylii) założyli około 575 r. p.n.e. Emporion, czyli Empúries na wybrzeżu Katalonii. Greckie kolonie miały dla uprawy oliwek mniejsze znaczenie niż fenickie miasta południa, ale włączyły wybrzeże Katalonii w śródziemnomorski obieg wina, oliwy i ceramiki.

Kartagina: krótkie panowanie, długi ślad

Po przegranej pierwszej wojnie punickiej (264–241 p.n.e.) Kartagina szukała rekompensaty w Iberii. W 237 r. p.n.e. Hamilkar Barkas wylądował w Gadirze, a jego zięć Hazdrubal założył około 227 r. p.n.e. Qart Hadasht, Nową Kartaginę, czyli dzisiejszą Kartagenę. Barkidzi rządzili południem i wschodem półwyspu niespełna czterdzieści lat, głównie dla kopalń srebra i rekrutów do armii Hannibala.

Ślad Kartaginy w historii oliwy jest pośredni. Kartagińczyk Magon napisał obszerny traktat rolniczy, który po zniszczeniu Kartaginy w 146 r. p.n.e. senat rzymski kazał przełożyć na łacinę. Rzymscy agronomowie, w tym Columella, urodzony w Gades (Kadyksie), nazywali Magona ojcem rolnictwa i chętnie się na niego powoływali. Wiedza punicka wróciła więc na hiszpańskie pola okrężną drogą, przez łacińskie podręczniki.

Rzym i narodziny Baetiki

Druga wojna punicka (218–201 p.n.e.) przeniosła konflikt na półwysep. Scypion zdobył Nową Kartaginę w 209 r. p.n.e., a po bitwie pod Ilipą w 206 r. p.n.e. Kartagińczycy utracili południe. W tym samym roku Scypion osadził rannych żołnierzy w Italice, kilka kilometrów od dzisiejszej Sewilli. Z tego miasta wywodziły się rody cesarzy Trajana i Hadriana.

Rzym podzielił zdobycze na dwie prowincje, a pod koniec I wieku p.n.e., za Augusta, wydzielił z Hispania Ulterior Baetikę, nazwaną od rzeki Baetis, czyli Gwadalkiwiru. Stolicą została Corduba, największym portem Hispalis. Obszar prowincji z grubsza odpowiada dzisiejszej Andaluzji, od Kadyksu i Huelvy po Jaén i góry Malagi.

Ziemie nad Gwadalkiwirem okazały się wymarzone dla oliwek: głębokie, gliniaste gleby kampinii, łagodne zimy i spławna rzeka. Grecki geograf Strabon, piszący na przełomie er, wymieniał wśród towarów wywożonych z Turdetanii zboże, wino i oliwę, tej ostatniej nie tylko dużo, ale też najlepszej jakości. Pliniusz Starszy w I wieku n.e. uznawał za najlepszą oliwę italską z Venafrum, a o drugie miejsce kazał rywalizować oliwom z Istrii i z Baetiki.

Oś czasu

Okres Wydarzenie
prehistoria dzika oliwka (acebuche) rośnie na południu półwyspu, ludzie zbierają jej owoce i drewno
IX–VIII w. p.n.e. Fenicjanie w Gadirze, potem Malaka, Sexi i Abdera
ok. 575 p.n.e. Grecy zakładają Emporion w Katalonii
237–206 p.n.e. panowanie Barkidów, założenie Nowej Kartaginy
206 p.n.e. bitwa pod Ilipą, założenie Italiki
koniec I w. p.n.e. powstaje prowincja Baetica ze stolicą w Cordubie
I–III w. n.e. szczyt eksportu oliwy w amforach Dressel 20, rośnie Monte Testaccio
ok. 260 n.e. koniec produkcji Dressel 20, przewagę zdobywa oliwa afrykańska
409–429 n.e. najazdy Wandalów, Swebów i Alanów, upadek dalekiego handlu

Amfora Dressel 20: opakowanie, z którego usypano górę

Oliwę z Baetiki wożono w amforach typu Dressel 20. Nazwa pochodzi od niemieckiego archeologa Heinricha Dressla, który pod koniec XIX wieku uporządkował typy rzymskich amfor na podstawie znalezisk z Rzymu. To naczynie o kulistym brzuścu, krótkiej szyjce i dwóch masywnych uchwytach, przypominające wielką, ciężką piłkę.

Cecha Dressel 20
Pojemność zwykle 60–70 l, skrajnie 40–80 l
Masa pustego naczynia około 30 kg
Wysokość około 70–75 cm
Okres produkcji I–III wiek n.e., koniec około 260 r.
Miejsce wyrobu warsztaty nad Gwadalkiwirem między Hispalis a Cordubą i nad Genilem koło Astigi (Écija)
Oznaczenia stemple na uchwytach, malowane napisy (tituli picti) na brzuścu

Pusta amfora ważyła mniej więcej połowę tego co oliwa w środku, więc transport był kosztowny, a mimo to opłacalny. Warsztaty garncarskie (figlinae) stały gęsto nad brzegami rzek, blisko gajów i przystani: glina była na miejscu, drewno do pieców także. Badacze zinwentaryzowali dziesiątki takich ośrodków w trójkącie Sewilla, Kordoba, Écija.

Na uchwytach odciskano stemple z inicjałami warsztatu lub właściciela, a na brzuścu malowano napisy: masę pustego naczynia, masę oliwy, imię kupca, nazwę okręgu kontrolnego (Hispalis, Corduba, Astigi) i datę, czyli imiona konsulów danego roku. Ten system przypomina dzisiejsze oznaczenia bardziej, niż można by się spodziewać; współczesny odpowiednik opisuje poradnik jak czytać etykietę hiszpańskiej oliwy.

Rzeka była autostradą. Strabon pisał, że duże statki morskie docierały do Hispalis, mniejsze do Ilipy (Alcalá del Río), a w górę, aż do Kordoby, płynęły już tylko łodzie rzeczne. Inskrypcje z okolic Sewilli wspominają zrzeszenia przewoźników: scapharii z Hispalis i lyntrarii pływających po górnym biegu. W Hispalis oliwę przeładowywano na statki, które przez Gades i Cieśninę Gibraltarską płynęły do Ostii, portu Rzymu.

Monte Testaccio: wysypisko, które stało się archiwum

Na lewym brzegu Tybru, w rzymskiej dzielnicy Testaccio, wznosi się wzgórze wysokie na około 35 metrów, o obwodzie blisko kilometra. W całości usypano je z potłuczonych amfor, w przeważającej większości oliwnych naczyń z Baetiki; mniejsza część pochodzi z Trypolitanii i Byzaceny w Afryce. Starożytni nazywali je mons testaceus, górą skorup. Szacunki mówią o około 53 milionach amfor, składanych tu od I wieku do lat 60. III wieku.

Amfor po oliwie nie używano ponownie. Oliwa wsiąkała w porowatą glinę i jełczała, więc naczynie nie nadawało się już ani do oliwy, ani do innych produktów. Po opróżnieniu w magazynach nad Tybrem amfory rozbijano, skorupy układano tarasami, a warstwy posypywano wapnem, które tłumiło zapach. Wzgórze rosło w uporządkowany sposób, prawie jak budowla.

Dla historyków Monte Testaccio to archiwum gospodarki imperium. Heinrich Dressel prowadził tu badania od 1872 r., a od lat 80. XX wieku wykopaliska prowadzą hiszpańscy badacze Emilio Rodríguez Almeida i José Remesal Rodríguez z Uniwersytetu Barcelońskiego. Tysiące odczytanych napisów pozwalają śledzić nazwiska kupców, rodzin ziemiańskich i urzędników z Baetiki niemal rok po roku.

Oliwa dla Rzymu i dla legionów

Oliwa z Baetiki nie była zwykłym towarem rynkowym. Duża jej część trafiała do annony, czyli państwowego systemu zaopatrzenia Rzymu, miasta liczącego w II wieku około miliona mieszkańców. Septymiusz Sewer (193–211) włączył oliwę do darmowych przydziałów dla ludu stolicy, a po wojnie domowej przejął majątki zwolenników swojego rywala w Hiszpanii. Od tej pory napisy na amforach z Testaccio wymieniają cesarski urząd skarbowy zarządzający dobrami w Baetice.

Drugim wielkim odbiorcą była armia. Skorupy Dressel 20 znajduje się wzdłuż całego limesu, czyli granicy imperium: w obozach nad Renem, w Moguncji, w rzymskim Yorku i w fortach przy Wale Hadriana. Żołnierze potrzebowali oliwy do jedzenia, do lamp i do łaźni. Szlak wiódł morzem do ujścia Rodanu, a potem rzekami na północ, z przeładunkami na wozy tam, gdzie kończyła się żegluga.

Villae, prasy i gaje w krajobrazie Baetiki

Oliwę wytwarzano w wiejskich posiadłościach (villae) rozsianych po kampinii Sewilli i Kordoby, w dolinie Genilu i na równinie Antequery. Typowa tłocznia miała kamienny młyn do rozgniatania owoców (trapetum albo mola olearia), prasę belkową, w której długa drewniana belka naciskała na stos koszy z miazgą, oraz kadzie, w których oliwa oddzielała się od wody. Koniec belki ściągano w dół kołowrotem albo śrubą zakotwiczoną w ciężkim kamiennym bloku. Takie przeciwwagi z wyciętymi rowkami to najczęstszy ślad rzymskich tłoczni w Andaluzji.

Na równinie Antequery i w głębi prowincji Malaga archeolodzy naliczyli ponad trzydzieści stanowisk z elementami pras oliwnych. W Benalmádenie na wybrzeżu odsłonięto rzymski zakład Los Molinillos, w którym tłoczono oliwę od I wieku n.e. do kryzysu III wieku. Krajobraz tej części Andaluzji przybliża przewodnik po Maladze, Antequerze i odmianie Hojiblanca, a rzymskie elementy tłoczni można zobaczyć w placówkach opisanych w tekście o muzeach oliwy w Hiszpanii.

Rzymscy agronomowie radzili zbierać owoce ręcznie albo strząsać je delikatnie trzcinami, bo bicie kijami łamie pędy, które mają owocować w kolejnym roku. Zalecali też tłoczyć szybko i nie trzymać oliwek w pryzmach, gdzie się zagrzewają. Zasada pracy w almazarze (tłoczni oliwy) przez kolejne siedemnaście wieków zmieniła się niewiele: zmiażdżyć owoc, wycisnąć miazgę, poczekać, aż oliwa wypłynie na wierzch. Jak ten proces wygląda w nowoczesnym zakładzie, opisuje poradnik jak powstaje oliwa.

Corduba i Hispalis: miasta oliwy

Corduba, stolica prowincji, skupiała administrację i właścicieli ziemskich; tu mieszkały rody, których nazwiska wracają na amforach. Hispalis żyła z rzeki: magazyny, nabrzeża, przewoźnicy i hurtownicy oliwy (diffusores olearii) obsługiwali przeładunek. Astigi nad Genilem była trzecim ośrodkiem kontroli, a Italica rozkwitła za Hadriana dzięki cesarskim inwestycjom. Późniejsze losy tych miast i ich gajów opisują przewodniki po Kordobie i Subbétice oraz po Sewilli i Kadyksie.

Zmierzch handlu po upadku Rzymu

Około 260 r. produkcja amfor Dressel 20 ustała. Zastąpiły je mniejsze naczynia typu Dressel 23, wytwarzane mniej więcej do połowy IV wieku. Rzym zaopatrywała coraz częściej Afryka Północna: Trypolitania i Byzacena (dzisiejsza Libia i Tunezja) wysyłały oliwę krótszymi szlakami. Kryzys III wieku i niepokoje na granicach ograniczyły zamówienia z Baetiki.

V wiek zamknął epokę. W 409 r. na półwysep wkroczyli Wandalowie, Swebowie i Alanowie, a po nich Wizygoci. Wandalowie przeprawili się w 429 r. do Afryki i zagrozili żegludze na zachodnim Morzu Śródziemnym. Oliwa z Baetiki przestała płynąć do Rzymu, ale drzewa zostały: gaje karmiły miejscową ludność, a Kościół potrzebował oliwy do lamp i sakramentów.

Kolejny rozkwit dolina Gwadalkiwiru przeżyła w czasach muzułmańskich, a status światowej potęgi osiągnęła dopiero w XIX i XX wieku, co opisujemy w tekście od rekonkwisty do Unii Europejskiej. Najstarsze żyjące drzewa oliwne w Hiszpanii pamiętają jeszcze schyłek Rzymu; o nich opowiada przewodnik po tysiącletnich oliwkach.

Pytania i odpowiedzi

Kto przywiózł oliwki do Hiszpanii?

Dzika oliwka (acebuche) rosła na południu Półwyspu Iberyjskiego od prehistorii. Uprawę szlachetnych odmian, szczepienie i tłoczenie na większą skalę upowszechnili Fenicjanie, obecni w Kadyksie co najmniej od IX–VIII wieku p.n.e. Rzymianie zamienili tę uprawę w przemysł eksportowy.

Czym była amfora Dressel 20?

To rzymska amfora o kulistym kształcie, w której z Baetiki (dzisiejszej Andaluzji) wywożono oliwę w I–III wieku n.e. Mieściła zwykle 60–70 litrów, a pusta ważyła około 30 kilogramów. Na uchwytach miała stemple warsztatu, a na brzuścu malowane napisy z masą, imieniem kupca i miejscem kontroli.

Co to jest Monte Testaccio?

To sztuczne wzgórze w Rzymie, wysokie na około 35 metrów, usypane z potłuczonych amfor, głównie po oliwie z Andaluzji. Szacuje się, że tworzy je około 53 milionów naczyń złożonych między I a połową III wieku. Napisy na skorupach są jednym z najlepszych źródeł wiedzy o rzymskim handlu.

Dlaczego Rzymianie tłukli amfory po oliwie?

Oliwa wsiąkała w porowatą ceramikę i jełczała, więc amfor nie dało się bezpiecznie napełnić ponownie. Po opróżnieniu rozbijano je i układano skorupy warstwami na wysypisku przy Tybrze. Warstwy posypywano wapnem, żeby ograniczyć zapach.

Ile oliwy wysyłała Baetica do Rzymu?

Dokładnych danych nie ma, ale samo Monte Testaccio to szczątki dziesiątków milionów amfor, czyli oliwa liczona w miliardach litrów w ciągu około 250 lat. Do tego dochodziły dostawy dla armii nad Renem i w Brytanii. Baetica była w II wieku głównym dostawcą oliwy dla stolicy imperium.

Jak oceniano hiszpańską oliwę w starożytności?

Strabon pisał, że Turdetania (dolina Gwadalkiwiru) wywozi oliwę nie tylko w dużych ilościach, ale też najlepszej jakości. Pliniusz Starszy stawiał ją w czołówce, za italską oliwą z Venafrum, na równi z oliwą z Istrii. Rzymski agronom Columella pochodził z Kadyksu.

Dlaczego handel oliwą z Hiszpanii upadł po Rzymie?

Od III wieku Rzym coraz częściej kupował tańszą oliwę z Afryki Północnej, a amfory Dressel 20 przestano produkować około 260 r. W V wieku najazdy Wandalów, Swebów i Alanów rozbiły dawne szlaki morskie. Gaje przetrwały, ale oliwa służyła już głównie miejscowym potrzebom.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.