DOP Aceite de L'Empordà: Argudell i Corivell z Girony

DOP Aceite de L'Empordà (Oli de l'Empordà): oliwa z Argudell, Corivell, Verdal i Llei de Cadaqués z Alt i Baix Empordà, smak, Tramuntana i co zobaczyć.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaDOP i IGP
DOP Aceite de L'Empordà: Argudell i Corivell z Girony
W skrócie

DOP Aceite de L'Empordà, po katalońsku Oli de l'Empordà, chroni oliwę z północno-wschodniego narożnika Hiszpanii, z comarek Alt Empordà i Baix Empordà w prowincji Girona. To najdalej na północ położona DOP oliwy w Katalonii i jedyna, która opiera się na rodzimych odmianach Argudell, Corivell, Verdal i Llei de Cadaqués, z dodatkiem Arbequiny. Oliwy są zielone, trawiaste i wyraziste.

Prowincja
Girona, comarki Alt Empordà i Baix Empordà
Odmiany
Argudell, Corivell, Verdal, Llei de Cadaqués, uzupełniająco Arbequina
Klimat
śródziemnomorski, z silnym wiatrem Tramuntana
Charakter oliwy
zielona, z nutą trawy, pomidora i karczocha, średnia gorycz
Najlepsza do
ryb, suquet, anchois z L'Escala, warzyw, pieczywa
Spis treści
  1. Gdzie leży: od Albery po masyw Gavarres
  2. Tramuntana: wiatr, który kształtuje gaje
  3. Historia: od Emporionu do mrozu 1956 r.
  4. Odmiany: Argudell, Corivell, Verdal i Llei de Cadaqués
  5. Jak smakuje oliwa z Empordà
  6. Jak rozpoznać butelkę
  7. Producenci i tłocznie
  8. Co zobaczyć w okolicy
  9. W kuchni
  10. Pytania i odpowiedzi

Gdzie leży: od Albery po masyw Gavarres

Empordà to kraina między Pirenejami a Morzem Śródziemnym, ciągnąca się od granicy francuskiej na południe, aż po masyw Gavarres. Nazwa pochodzi od greckiej kolonii Emporion, dzisiejszych ruin Empúries koło L'Escala. Oznaczenie obejmuje dwie comarki o różnym charakterze.

Część Ośrodek Krajobraz oliwny Charakterystyczne miejsca
Alt Empordà Figueres tarasy u stóp Albery i Serra de Rodes, stoki Cap de Creus, skraj równiny Cadaqués, Sant Pere de Rodes, zatoka Roses
Baix Empordà La Bisbal d'Empordà pagórki wokół Gavarres i Montgrí, gaje między polami i lasem Pals, Peratallada, Begur, Ullastret

W Alt Empordà najwięcej gajów rośnie na łagodnych zboczach wokół wiosek takich jak Pau, Palau-saverdera, Vilajuïga, Garriguella czy Espolla, gdzie oliwki dzielą teren z winnicami DO Empordà. Na Cap de Creus stare tarasy z suchego kamienia schodzą prawie do morza. W Baix Empordà oliwki są rozproszone wśród pól, lasów dębu korkowego i sadów, a gaje są zwykle mniejsze. Gleby są różne: od łupkowych i granitowych, kamienistych stoków północy po glebę gliniastą i wapienną na południu.

Klimat jest śródziemnomorski, z wilgotniejszymi zimami niż na suchym południu Katalonii i z przymrozkami w obniżeniach terenu. Obok DOP Aceite de Navarra i DOP Aceite de La Rioja Empordà należy do najbardziej północnych hiszpańskich oznaczeń oliwy.

Tramuntana: wiatr, który kształtuje gaje

Tramuntana to zimny, suchy wiatr z północy, który spływa z Pirenejów i przez wiele dni w roku dmie nad równiną z prędkością przekraczającą w porywach 100 km/h. Najmocniej wieje w okolicach Cap de Creus, Portbou i Figueres. Widać go w krajobrazie: drzewa są pochylone na południe, korony asymetryczne, a gaje na stokach często chronią rzędy cyprysów i kamienne murki.

Dla oliwek wiatr ma dwie strony. Szybko osusza liście i owoce po deszczu, co ogranicza choroby grzybowe, i przewietrza gaje w wilgotne dni. Jednocześnie wysusza glebę, łamie gałęzie i w czasie kwitnienia potrafi znacznie zmniejszyć zawiązywanie owoców. Zimą chłodne powietrze z północy obniża temperaturę bardziej niż w innych katalońskich strefach oliwnych, dlatego miejscowe odmiany musiały być odporne na zimno.

Historia: od Emporionu do mrozu 1956 r.

Grecy z Fokai założyli Emporion w VI wieku p.n.e. i to oni, a potem Rzymianie, rozwinęli w Empordà handel oliwą i winem. W średniowieczu na stokach Serra de Rodes i Cap de Creus, w zasięgu wpływów klasztoru Sant Pere de Rodes, powstawały tarasy pod winorośl i oliwki. Oba gatunki rosły tam obok siebie przez stulecia.

Dwa wydarzenia zmieniły ten krajobraz. Pod koniec XIX wieku filoksera zniszczyła winnice Empordà i wiele tarasów na Cap de Creus opustoszało. W lutym 1956 r. fala mrozu, która dotknęła też Prowansję i Langwedocję, zabiła lub poważnie uszkodziła ogromną liczbę drzew oliwnych w Katalonii, a Empordà ucierpiało szczególnie. Część gajów odrosła z korzeni, ale wielu rolników zastąpiło oliwki innymi uprawami. Ślady tamtej zimy widać w wielopniowych drzewach, które wyrosły z odrostów po martwym pniu.

Pod koniec XX wieku i na początku XXI producenci zaczęli zwracać większą uwagę na miejscowe odmiany i jakość oliwy, a efektem tej pracy jest nazwa pochodzenia Oli de l'Empordà, najmłodsza z pięciu katalońskich DOP oliwy. Pozostałe opisujemy w przewodniku po hiszpańskich DOP i IGP, a ich wspólne tło w artykule o Katalonii.

Odmiany: Argudell, Corivell, Verdal i Llei de Cadaqués

Empordà wyróżnia się na tle Katalonii tym, że jej oliwa opiera się na odmianach, których prawie nie spotyka się gdzie indziej. Specyfikacja stawia na nie jako na podstawę oliwy, a Arbequina, sadzona w nowszych gajach, pełni rolę uzupełniającą.

Odmiana Pochodzenie Rola w DOP
Argudell rodzima, Empordà podstawowa, najważniejsza miejscowa odmiana
Corivell rodzima, Empordà podstawowa
Verdal rodzima, starsze gaje Empordà podstawowa
Llei de Cadaqués rodzima, Cap de Creus i okolice Cadaqués podstawowa, niewielki udział
Arbequina Les Garrigues w prowincji Lleida uzupełniająca, nowsze nasadzenia

Argudell uchodzi za najważniejszą odmianę rodzimą Empordà i najlepiej przystosowaną do miejscowych warunków. Corivell i Verdal spotyka się przede wszystkim w starszych gajach, gdzie różne odmiany często rosną wymieszane na jednej działce. Llei de Cadaqués pochodzi z najbardziej wysuniętego na wschód skrawka Półwyspu Iberyjskiego, z tarasów wokół Cadaqués i Cap de Creus, i ma niewielkie znaczenie gospodarcze, ale duże dla lokalnej tożsamości. O tym, jak te odmiany wypadają na tle reszty kraju, przeczytasz w przewodniku po hiszpańskich odmianach oliwek.

Arbequina trafiła tu z zachodniej Katalonii. Jest samopylna, plenna i łatwa w uprawie, ale daje oliwę łagodniejszą i mniej trwałą niż odmiany miejscowe. W mieszance z Argudell łagodzi jej gorycz. Więcej o niej w artykule o odmianie Arbequina.

Jak smakuje oliwa z Empordà

Oliwy z rodzimych odmian są zwykle zielone i wyraziste. W aromacie dominuje świeżo skoszona trawa, liść i zielony owoc pomidora, karczoch i zielony migdał. W ustach gorycz i ostrość są średnie do wyraźnych, a finisz bywa długi i pieprzny. To inna liga niż słodkie Arbequiny z Lleidy czy złota Empeltre z DOP Terra Alta.

Oliwy z wczesnego zbioru mają najintensywniejszy kolor i aromat. Z późniejszego zbioru powstają łagodniejsze, bardziej owocowe oliwy, w których mocniej czuć migdał i jabłko. Wyraźna gorycz i ostrość zwykle idą w parze z większą zawartością polifenoli, a to sprzyja trwałości oliwy. O związkach odpowiedzialnych za gorycz i ostrość piszemy w poradniku o polifenolach i oleokantalu.

Wskazówka

oliwa z Empordà najlepiej pokazuje swój charakter na surowo. Do degustacji podgrzej ją w dłoniach do temperatury około 28 °C, wciągnij aromat, a potem oceń gorycz na języku i ostrość w gardle. Metodę krok po kroku opisujemy w poradniku jak degustować oliwę w domu.

Jak rozpoznać butelkę

Oliwa z DOP ma na etykiecie nazwę oznaczenia, zwykle w wersji katalońskiej Oli de l'Empordà, numerowaną kontretykietę rady regulacyjnej i unijny znak chronionej nazwy pochodzenia. Wielu producentów podaje też skład odmianowy, a oliwy jednoodmianowe z Argudell są najlepszym sposobem, by poznać styl tej strefy. Więcej o czytaniu etykiet piszemy w poradniku jak czytać etykietę hiszpańskiej oliwy.

Uwaga

Empordà to także znana apelacja winiarska, a nazwa regionu pojawia się na wielu produktach z Costa Brava. Napis „Empordà” bez kontretykiety DOP i znaku unijnego nie gwarantuje, że oliwa spełnia wymagania oznaczenia.

Producenci i tłocznie

Produkcja jest niewielka w porównaniu z Tarragoną czy Lleidą. Oliwę tłoczą spółdzielnie rolnicze, część z nich związana ze spółdzielniami winiarskimi, oraz małe prywatne molins d'oli (tłocznie oliwy) prowadzone przez rodziny. W sezonie część z nich tłoczy oliwki na zlecenie okolicznych właścicieli drzew, którzy odbierają oliwę dla siebie. Część tłoczni przyjmuje gości; jak wygląda taka wizyta, pokazujemy w artykule almazara od środka. Producentów z całej Hiszpanii pokazujemy na mapie almazar.

Co zobaczyć w okolicy

Empordà łatwo połączyć z wypoczynkiem na Costa Brava. W Empúries można zobaczyć ruiny greckiego i rzymskiego miasta nad samym morzem, a w Ullastret iberyjską osadę na wzgórzu. Klasztor Sant Pere de Rodes nad El Port de la Selva oferuje widok na tarasy Cap de Creus i zatokę. W Cadaqués i Portlligat stoi dom Salvadora Dalíego, który razem z muzeum w Figueres i zamkiem w Púbol tworzy tak zwany trójkąt Dalíego.

W Baix Empordà warto zajrzeć do średniowiecznych wiosek Pals i Peratallada oraz do La Bisbal, miasta ceramiki. Park przyrody Cap de Creus i rozlewiska Aiguamolls de l'Empordà przyciągają miłośników przyrody i ptaków. Jesienią, w czasie zbioru i tłoczenia, ruch turystyczny jest mniejszy, a w restauracjach pojawia się oliwa z nowego zbioru.

W kuchni

Kuchnia Empordà słynie z połączeń mar i muntanya (morza i gór), takich jak kurczak z homarem albo pulpety z mątwą. Oliwa jest w niej wszędzie: w suquet, rybnym gulaszu z ziemniakami na bazie z cebuli i pomidora, w sosach do ślimaków, w allioli podawanym do grillowanego mięsa i ryb. Technikę ubijania tej emulsji opisujemy w przepisie na allioli.

Wyrazista oliwa z Argudell pasuje do solonych anchois z L'Escala, do grillowanych sardynek, ryżu z Pals i pieczywa natartego pomidorem; przepis na pan con tomate jest tu dobrym punktem wyjścia. Łagodniejszą oliwę z późnego zbioru albo z dodatkiem Arbequiny lepiej użyć do ryb gotowanych na parze i do wypieków. Ogólne zasady doboru zebraliśmy w przewodniku jaka oliwa do jakiego dania.

Pytania i odpowiedzi

Z jakich odmian powstaje oliwa DOP L'Empordà?

Podstawą oliwy DOP L'Empordà są rodzime odmiany Argudell, Corivell, Verdal i Llei de Cadaqués. Uzupełniająco dopuszczona jest Arbequina z nowszych nasadzeń. Najważniejszą odmianą miejscową jest Argudell.

Czy DOP L'Empordà to najbardziej północna DOP oliwy w Hiszpanii?

To najbardziej północna DOP oliwy w Katalonii, położona tuż przy granicy z Francją. W skali Hiszpanii podobnie daleko na północ sięgają oznaczenia z Nawarry i La Rioja. Empordà jest za to najdalej na wschód położoną DOP oliwy na kontynentalnej części kraju.

Jak smakuje oliwa z Empordà?

Oliwy z rodzimych odmian są zielone i wyraziste, z nutą trawy, liścia pomidora, karczocha i zielonego migdała. Gorycz i ostrość są średnie do wyraźnych. Oliwy z późniejszego zbioru są łagodniejsze i bardziej owocowe.

Jak Tramuntana wpływa na oliwki w Empordà?

Tramuntana to silny, zimny wiatr z północy. Osusza gaje po deszczu i ogranicza choroby grzybowe, ale łamie gałęzie, wysusza glebę i w czasie kwitnienia może zmniejszyć plon. Drzewa na wietrznych stokach rosną pochylone na południe.

Czym jest odmiana Llei de Cadaqués?

To rodzima odmiana z okolic Cadaqués i Cap de Creus, najdalej na wschód wysuniętego skrawka Półwyspu Iberyjskiego. Ma niewielki udział w produkcji, ale należy do odmian dopuszczonych przez DOP L'Empordà. Rośnie głównie na starych tarasach nad morzem.

Dlaczego w Empordà jest mało gajów oliwnych?

Uprawę osłabiły filoksera pod koniec XIX wieku i mróz z lutego 1956 r., który zniszczył ogromną liczbę drzew. Wielu rolników nie odtworzyło gajów i przeszło na inne uprawy. Pod koniec XX wieku producenci zaczęli ponownie stawiać na rodzime odmiany i jakość.

Do czego najlepiej używać oliwy z Empordà?

Wyrazista oliwa z Argudell pasuje do ryb, anchois, grillowanych warzyw, sałatek i chleba z pomidorem. Sprawdza się też w suquet i allioli. Do wypieków lepiej wybrać łagodniejszą oliwę z późnego zbioru.

Kiedy w Empordà tłoczy się oliwę?

Zbiór i tłoczenie trwają zwykle od listopada do grudnia, a wczesny zbiór na zielono zaczyna się czasem już pod koniec października. Pierwsze butelki nowej oliwy pojawiają się więc w sklepach jeszcze przed świętami. Jesienią w okolicznych restauracjach można spróbować oliwy z nowego zbioru.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.