IGP Oli d’Eivissa: oliwa z wiejskiej Ibizy

IGP Oli d’Eivissa: oliwa extra virgin z Ibizy z Arbequiny, Picual i Koroneiki. Rejestracja w 2020 r., stare drzewa, małe tłocznie, smak i kuchnia wyspy.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl10 min czytaniaDOP i IGP
IGP Oli d’Eivissa: oliwa z wiejskiej Ibizy
W skrócie

Oli d’Eivissa (po hiszpańsku Aceite de Ibiza) to chronione oznaczenie geograficzne oliwy extra virgin z Ibizy, wpisane do rejestru Unii Europejskiej w październiku 2020 r. Oliwa musi powstać na wyspie i w co najmniej 90% z odmian Arbequina, Picual i Koroneiki. Ma zieloną, owocową woń średniej lub dużej intensywności i lekką do średniej gorycz oraz ostrość. Produkcja liczy się w dziesiątkach tysięcy litrów rocznie.

Obszar
cała Ibiza, 5 gmin, około 572 km²
Odmiany
Arbequina, Picual, Koroneiki (razem min. 90%)
Charakter oliwy
zielona, owocowa, z umiarkowaną goryczą i ostrością
Skala
kilkaset małych gospodarstw, kilka tłoczni
Rejestracja w UE
2020
Najlepsza do
bullit de peix, allioli, pa amb oli, sałatek
Spis treści
  1. Gdzie leży: Ibiza z dala od plaż
  2. Historia: od Fenicjan do casaments
  3. Droga do IGP
  4. Odmiany: trzy przybyszki i stare drzewa
  5. Wymagania specyfikacji
  6. Jak smakuje oliwa z Ibizy
  7. Mała skala w liczbach
  8. Oliwa a rolnictwo wyspy poza turystyką
  9. Jak rozpoznać butelkę
  10. W kuchni: bullit de peix i allioli
  11. Co zobaczyć na wyspie
  12. Pytania i odpowiedzi

Gdzie leży: Ibiza z dala od plaż

Strefa oznaczenia obejmuje całą wyspę, czyli pięć gmin: Eivissa, Sant Antoni de Portmany, Sant Josep de sa Talaia, Sant Joan de Labritja i Santa Eulària des Riu. Ibiza ma około 572 km² i jest pagórkowata, ale niska: najwyższy szczyt, Sa Talaiassa, ma 475 m. Większość gajów rośnie na zasadowych, bogatych w wapń równinach i w dolinach poniżej 300 m n.p.m.

Rolnicze serce wyspy leży na północy i w środku, w gminach Sant Joan, Santa Eulària i Sant Antoni. Tu, wokół wsi takich jak Sant Mateu, Santa Agnès czy Sant Carles, krajobraz tworzą tarasy, kamienne murki i czerwona ziemia, na której obok oliwek rosną migdałowce, drzewa świętojańskie i figowce. Klimat jest śródziemnomorski i suchszy niż na Majorce, z gorącym latem i deszczami skupionymi jesienią.

To zupełnie inna Ibiza niż ta z folderów. Gaje leżą zwykle kilkanaście minut jazdy od plaż i klubów, ale turyści rzadko tu docierają. Szerszy obraz trzech wysp daje nasz przewodnik po oliwach Balearów.

Historia: od Fenicjan do casaments

Ibizę zasiedlili w VII wieku p.n.e. Fenicjanie, a potem Kartagińczycy, dla których wyspa była ważnym portem i zapleczem rolnym. Rzymianie nazywali ją Ebusus, Arabowie Yabisa. Oliwki uprawiano tu od starożytności, obok winorośli i zbóż; o tym, jak oliwa trafiła na Półwysep Iberyjski, piszemy w tekście o Fenicjanach, Rzymie i Baetice.

Po zdobyciu wyspy przez Katalończyków w 1235 r. ukształtował się model wiejskiej Ibizy, który przetrwał do połowy XX wieku. Rodziny żyły w rozproszonych gospodarstwach, casaments, czyli białych, sześciennych domach, do których dobudowywano kolejne izby. Wokół każdego rosły oliwki, migdałowce, figowce i drzewa świętojańskie, a większe domy miały własną tłocznię, nazywaną trull, z ciężką belkową prasą poruszaną przez muła lub osła.

Od lat 60. XX wieku turystyka szybko zmieniła wyspę. Młodzi odchodzili od roli do hoteli i usług, ziemia drożała, a wiele gajów porzucono albo zostawiono na domowe potrzeby. Odwrócenie tego trendu zaczęło się około 2010 r., gdy oliwiarze założyli zrzeszenie ochrony roślin i gajów (Agrupació de Defensa Vegetal de l’Olivar d’Eivissa). Zrzeszenie wprowadziło wspólne zasady uprawy i własny znak zbiorowy Oli d’E, pod którym w połowie lat 2010. sprzedawano oliwę kilkunastu marek.

Droga do IGP

Wniosek o oznaczenie zrzeszenie złożyło w 2018 r. W marcu 2019 r. rząd Balearów ogłosił go do publicznych zastrzeżeń; żadnych nie zgłoszono, więc w maju 2019 r. dokumenty trafiły przez ministerstwo rolnictwa do Komisji Europejskiej. W lipcu 2019 r. nazwa dostała tymczasową ochronę krajową i już oliwa ze zbioru 2019 mogła po raz pierwszy nosić nazwę wyspy jako oznaczenie pochodzenia.

Komisja opublikowała wniosek w czerwcu 2020 r., a rozporządzeniem wykonawczym (UE) 2020/1527 z 21 października 2020 r. wpisała Aceite de Ibiza / Oli d’Eivissa do rejestru. W grudniu 2020 r. rząd Balearów zatwierdził specyfikację i regulamin rady regulacyjnej, a wybory do pierwszej rady rozpisano na listopad 2021 r. Nadzór nad oznaczeniem sprawuje Consell d’Eivissa, czyli rada wyspy. Obok IGP Aceite de Jaén i Oli de Menorca to jedno z trzech hiszpańskich IGP oliwy, opisanych w przewodniku po DOP i IGP.

Odmiany: trzy przybyszki i stare drzewa

Specyfikacja stawia sprawę jasno: co najmniej 90% oliwy musi pochodzić z odmian Arbequina, Picual i Koroneiki, osobno albo w dowolnym kupażu. Pozostałe 10% mogą stanowić inne odmiany wpisane do hiszpańskiego rejestru odmian handlowych. Wybór odpowiada temu, co posadzono na wyspie od końca XX wieku: już w połowie lat 2010. Picual i Arbequina stanowiły około 70% drzew w gajach członków zrzeszenia.

Stare drzewa przy casaments to głównie miejscowa oliwka, którą na wyspie łączy się z aragońską i majorkańską Empeltre, nazywana tu pagesa, czyli „wiejska”. Dojrzewa wcześniej niż Picual i Arbequina i daje oliwę łagodną, migdałową. Ponieważ specyfikacja dopuszcza tylko 10% innych odmian, oliwa z wiekowych drzew może trafić do butelek z oznaczeniem jedynie jako niewielki dodatek do kupażu.

Odmiana Rola w IGP Co wnosi do oliwy
Arbequina odmiana podstawowa owocowość, zielone jabłko, migdał, łagodność
Picual odmiana podstawowa liść pomidora, gorycz, ostrość, trwałość
Koroneiki odmiana podstawowa intensywny zielony owoc, pieprzny finisz
miejscowa pagesa i inne do 10% słodycz, dojrzały migdał

Wymagania specyfikacji

Oli d’Eivissa to wyłącznie oliwa extra virgin z owoców Olea europaea, uzyskana metodami mechanicznymi. Cała produkcja, od gaju po tłocznię, odbywa się na wyspie, a oznaczenie odróżnia oliwę z Ibizy zarówno od oliw z kontynentu, jak i z pozostałych wysp Balearów.

Wymóg Treść
Kategoria wyłącznie oliwa extra virgin
Obszar cała wyspa Ibiza
Odmiany Arbequina, Picual, Koroneiki razem min. 90%, inne do 10%
Profil zapachu owocowość zielona, średnia lub intensywna
Profil smaku gorycz i ostrość lekkie do średnich
Nazwa na etykiecie Oli d’Eivissa albo Aceite de Ibiza, ze skrótem IGP

Na wyspie od lat pilnuje się też jakości ponad minimum normy. Agronom zrzeszenia nadzorował zabiegi w gajach, oliwki tłoczono w ciągu 24 godzin od zbioru, a średnia kwasowość oliwy w sezonie 2013/14 wyniosła około 0,25%, przy dopuszczalnych 0,8% dla extra virgin.

Jak smakuje oliwa z Ibizy

Oliwa z oznaczeniem ma zielonkawą lub złotozieloną barwę i świeży zapach zielonego owocu: trawy, liścia pomidora, zielonego jabłka i migdała. W ustach gorycz i ostrość są wyraźne, ale nie dominują, co wynika z połączenia trzech odmian. Kupaże z przewagą Arbequiny są delikatniejsze i bardziej jabłkowe, a te z większym udziałem Picual i Koroneiki mocniej szczypią w gardle.

Na tle majorkańskich oliw z Mallorquiny, słodkich i maślanych, oliwa z Ibizy jest bardziej zielona i żywa. Bliżej jej do stylu z DOP Aceite de Mallorca w wersji owocowej niż do wersji słodkiej. Słownictwo przydatne przy degustacji wyjaśniamy w słowniku smaku.

Mała skala w liczbach

Ibiza nigdy nie będzie konkurować z Andaluzją ilością i nie próbuje. Najdokładniejszy obraz daje sezon 2019/20, pierwszy pod tymczasowym oznaczeniem i zarazem rekordowy od założenia zrzeszenia.

Wskaźnik, sezon 2019/20 Wartość
Przetłoczone oliwki około 375 t
Uzyskana oliwa około 46 tys. l
Średnia wydajność 12,3%
Oliwa kwalifikująca się do IGP około 23 tys. l
Powierzchnia gajów ponad 176 ha
Liczba gospodarstw z oliwkami 415, w tym 372 poniżej 1 ha
Liczba drzew około 44,5 tys.
Tłocznie z rozlewnią 4
Marki oliwy 18

Dla porównania, w sezonie 2013/14 zrzeszenie wytłoczyło około 20 tys. litrów ze 120 t owoców. Tylko połowa oliwy z rekordowego sezonu mogła trafić do butelek z oznaczeniem, i to pod warunkiem pozytywnych analiz; resztę sprzedano bez oznaczenia albo zostawiono na własny użytek. Typowe gospodarstwo ma mniej niż hektar, a wśród marek przeważają nazwy rodzinnych domów, jak Can Caus, Can Rich czy Can Andreu. Lokalizacje tłoczni z całej Hiszpanii pokazuje mapa almazar.

Oliwa a rolnictwo wyspy poza turystyką

Dla Ibizy oliwa jest jednym ze sposobów, by utrzymać przy życiu wiejski krajobraz, który przyciąga gości tak samo jak plaże. Uprawiane pola chronią przed pożarami i erozją, a stare tarasy i murki nie rozpadają się, dopóki ktoś z nich korzysta. Obok oliwy wyspa ma inne chronione produkty, m.in. wina z oznaczeniem Vi de la Terra Eivissa i likier ziołowy Hierbas Ibicencas.

Turystyka działa tu w obie strony. Wiele restauracji na wyspie używa lokalnej oliwy i chętnie pokazuje ją gościom, więc producenci mają odbiorców na miejscu. Z drugiej strony ziemia jest bardzo droga, praca w usługach kusi lepszymi zarobkami, a sprzęt i materiały trzeba sprowadzać z półwyspu, co podnosi koszty. Dlatego litr oliwy z Ibizy kosztuje wyraźnie więcej niż andaluzyjska extra virgin; od czego zależy cena, tłumaczymy w poradniku ile kosztuje hiszpańska oliwa.

Jak rozpoznać butelkę

Szukaj pełnej nazwy Oli d’Eivissa albo Aceite de Ibiza ze skrótem IGP i niebiesko-żółtego unijnego logo chronionego oznaczenia geograficznego. Starsze butelki, sprzed rejestracji, mogły nosić tylko zbiorowy znak zrzeszenia Oli d’E, który nie jest tym samym co unijne IGP.

Uwaga

Na Ibizie sprzedaje się mnóstwo oliw w pamiątkowych butelkach z napisem „Ibiza”, często z oliwą z kontynentu. Sam napis albo widoczek wyspy niczego nie gwarantuje. Jak odczytać informacje o pochodzeniu, wyjaśniamy w poradniku jak czytać etykietę.

W kuchni: bullit de peix i allioli

Najbardziej ibizańskie danie z oliwą to bullit de peix: ryby skalne, np. skorpena, gotowane z ziemniakami na bazie sofrito z oliwy, czosnku, pomidora i papryki. Podaje się je z allioli, a na wywarze z ryb gotuje się potem arròs a banda. Do allioli pasuje łagodniejszy kupaż z przewagą Arbequiny, bo zbyt gorzka oliwa może zgorzknieć w emulsji.

Na co dzień jada się tu też chleb z pomidorem i oliwą, ten sam, który na Majorce nazywa się pa amb oli. Na sąsiedniej Formenterze suszy się na słońcu ryby i przechowuje je w oliwie, a potem dodaje do sałatki z ziemniakami i papryką (ensalada payesa). Do takich dań najlepiej pasuje oliwa zielona, dodana na surowo.

Co zobaczyć na wyspie

Najlepsze wprowadzenie to Ca n’Andreu des Trull na południowym skraju wsi Sant Carles de Peralta. To tradycyjny dom wiejski z XVIII-wieczną prasą do oliwek w dawnej kuchni, zamieniony w muzeum z narzędziami rolniczymi, koszami i instrumentami. W Santa Eulària des Riu, na wzgórzu Puig de Missa, działa muzeum etnograficzne Can Ros, w którym również pokazuje się części dawnego trull. Więcej takich miejsc w Hiszpanii opisujemy w artykule o muzeach oliwy.

Sędziwych drzew najłatwiej szukać na północy, między Sant Mateu, Santa Agnès i Sant Joan, gdzie stoją przy domach i na tarasach. Zbiór zaczyna się zwykle w listopadzie, w ciepłe i suche lata już w październiku, a w styczniu i lutym tę samą okolicę pokrywa kwiat migdałowców. Małe tłocznie przyjmują gości po wcześniejszym umówieniu; warunki warto sprawdzić przed wyjazdem.

Pytania i odpowiedzi

Czy na Ibizie produkuje się oliwę?

Tak, na Ibizie rośnie ponad 170 ha gajów oliwnych w kilkuset małych gospodarstwach, a oliwę tłoczy kilka lokalnych tłoczni. Od 2020 r. wyspa ma własne unijne oznaczenie, IGP Oli d’Eivissa (Aceite de Ibiza). Produkcja liczy się w dziesiątkach tysięcy litrów rocznie.

Co to jest IGP Oli d’Eivissa?

To chronione oznaczenie geograficzne dla oliwy extra virgin wyprodukowanej w całości na Ibizie. Zostało wpisane do rejestru UE rozporządzeniem z 21 października 2020 r. Nazwa może występować po katalońsku (Oli d’Eivissa) albo po hiszpańsku (Aceite de Ibiza).

Z jakich odmian powstaje oliwa z Ibizy?

Co najmniej 90% oliwy z oznaczeniem musi pochodzić z odmian Arbequina, Picual i Koroneiki, osobno lub w kupażu. Pozostałe 10% mogą stanowić inne odmiany z hiszpańskiego rejestru, w tym stare miejscowe drzewa. Najwięcej jest Picual i Arbequiny.

Jak smakuje oliwa z Ibizy?

Oliwa Oli d’Eivissa ma zieloną owocowość średniej lub dużej intensywności, z nutami trawy, liścia pomidora i zielonego jabłka. Gorycz i ostrość są lekkie do średnich. Jest bardziej zielona i żywa niż słodkie oliwy z Majorki.

Ile oliwy produkuje Ibiza?

W rekordowym sezonie 2019/20 tłocznie na Ibizie przerobiły około 375 t oliwek i uzyskały około 46 tys. litrów oliwy. Mniej więcej połowa tej ilości kwalifikowała się do oznaczenia IGP. W słabszych latach produkcja jest wyraźnie mniejsza.

Gdzie na Ibizie zobaczyć dawną tłocznię oliwy?

Najbardziej znana jest Ca n’Andreu des Trull w Sant Carles de Peralta, wiejski dom-muzeum z XVIII-wieczną prasą do oliwek. Części dawnej tłoczni można też zobaczyć w muzeum etnograficznym Can Ros w Santa Eulària des Riu. Godziny otwarcia warto sprawdzić przed wizytą.

Czym różni się oliwa z Ibizy od oliwy z Majorki?

Oliwa z Majorki opiera się na miejscowej odmianie Mallorquina i ma dwa style, owocowy i słodki. Oliwa z Ibizy powstaje głównie z Arbequiny, Picual i Koroneiki i jest zielona, owocowa, z wyraźniejszą goryczą. Majorka ma DOP, a Ibiza IGP.

Gdzie kupić oliwę z Ibizy?

Najpewniej na wyspie: w tłoczniach, u rolników, w sklepach z produktami lokalnymi i na targach rolnych. Część marek trafia też do sklepów delikatesowych w Hiszpanii, Niemczech i Holandii. Przed zakupem sprawdź na etykiecie nazwę oznaczenia i logo IGP.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.