DOP Aceite de La Alcarria chroni oliwę extra virgin z jednej odmiany, Castellany zwanej Verdeją, tłoczoną w 137 gminach na pograniczu prowincji Guadalajara i Cuenca. Gaje leżą na wysokości 700–900 m, na płytkich wapiennych glebach, przy mrozach od listopada do maja. Oliwa jest zielonocytrynowa, owocowa, z nutą liścia, trawy, orzecha laskowego i banana, czasem lekko pikantna.
- Region
- La Alcarria, Kastylia-La Mancha (95 gmin Guadalajary, 42 gminy Cuenki)
- Odmiana
- wyłącznie Castellana (Verdeja)
- Wysokość gajów
- 700–900 m n.p.m.
- Rejestracja w UE
- 2009
- Charakter oliwy
- owocowa, ziołowa, zrównoważona, stabilna
- Najlepsza do
- pieczywa, sałatek, warzyw, dań kuchni kastylijskiej
Spis treści
Gdzie leży: 137 gmin między Tagiem a Tajuñą
La Alcarria to kraina wysokich, poprzecinanych dolinami płaskowyżów w północno-wschodniej części Kastylii-La Manchy. Obszar oznaczenia obejmuje południowo-zachodnią część prowincji Guadalajara (Alcarria de Guadalajara) i północno-zachodnią część prowincji Cuenca (Alcarria Conquense), łącznie około 6 tys. km². Specyfikacja wymienia 137 gmin: 95 po stronie Guadalajary i 42 po stronie Cuenki. Od wschodu naturalną granicę tworzy pasmo Sierra de Altomira.
Krajobraz jest charakterystyczny: płaskie wierzchowiny, czyli páramos (wysokie, suche płaskowyże), opadają stromymi zboczami do dolin Tagu, Tajuñy, Henares i Guadieli. Oliwki rosną najczęściej właśnie na tych stokach i terasach, a nie na żyznych dnach dolin. Na wierzchowinach dominuje zboże, w dolinach ogrody i sady, a drzewa oliwne zajmują pas pośrodku.
| Część obszaru | Liczba gmin | Przykładowe miejscowości |
|---|---|---|
| Alcarria de Guadalajara | 95 | Pastrana, Brihuega, Cifuentes, Sacedón, Mondéjar, Almoguera, Horche, Tendilla, Trillo |
| Alcarria Conquense | 42 | Huete, Priego, Buendía, Valdeolivas, Villalba del Rey, Leganiel, Barajas de Melo |
| Razem | 137 | około 6 tys. km² |
W granicach oznaczenia znajdują się też trzy dzielnice rolnicze miasta Guadalajara: Iriepal, Taracena i Valdenoches. Gminy leżą na wysokości mniej więcej 700–900 m, a najwyżej położone gaje północnej Alcarrii sięgają według dawnych zapisów 800–950 m. Gleby powstały na skałach z miocenu i oligocenu. Są płytkie, bogate w węglan wapnia, ubogie w próchnicę, na zboczach często zasadowe i zasolone. Dla zboża to marne ziemie, dla oliwki wystarczające.
Klimat, który zostawił jedną odmianę
Klimat Alcarrii jest śródziemnomorski z silnym piętnem kontynentalnym. Lata bywają upalne, z temperaturami powyżej 35 °C, zimy są zimne i suche. Średnia roczna wynosi około 13 °C, przy czym najzimniejszy miesiąc ma średnio około 3 °C, a najcieplejszy około 21 °C. Okres przymrozków trwa od listopada do maja i jest najostrzejszy od listopada do lutego. Deszcz pada głównie wiosną i jesienią, a gaje są w większości nienawadniane, uprawiane w systemie secano (bez nawadniania).
Takie warunki zrobiły selekcję za rolników. Odmiany przywiezione z cieplejszych regionów nie znosiły tutejszych mrozów i historycznie się nie przyjęły. Przetrwała Castellana, która według specyfikacji wytrzymuje przymrozki do −5 °C bez nadmiernego wzrostu liczby nadtlenkowej w oliwie. Dlatego DOP Aceite de La Alcarria jest oznaczeniem jednoodmianowym, rzadkim przypadkiem na mapie hiszpańskich DOP i IGP, gdzie zwykle dopuszcza się kilka odmian.
Mróz jest głównym ryzykiem także w czasie zbioru, bo owoce przemrożone na drzewie szybko tracą jakość. Szerzej o zagrożeniach dla gajów na północnym skraju uprawy piszemy w tekście o suszy, upałach i przyszłości hiszpańskich gajów.
Castellana, czyli Verdeja
Castellana zajmuje ponad 95% gajów Alcarrii, a według specyfikacji z tego regionu pochodzi mniej więcej 95% krajowej produkcji oliwy z tej odmiany. Mniejsze nasadzenia są we wschodniej części Wspólnoty Madrytu i w prowincji Albacete. W wioskach Alcarrii mówi się na nią także abucheña albo po prostu común (zwyczajna). Szczegółowy portret odmiany, z jej synonimami i historią, znajdziesz w artykule Castellana (Verdeja): oliwa z Alcarrii i Madrytu.
| Cecha | Castellana (Verdeja) w Alcarrii |
|---|---|
| Udział w gajach regionu | ponad 95% |
| Odporność na mróz | dobra, przymrozki do −5 °C bez pogorszenia oliwy |
| Odporność na suszę | dobra, rośnie na ubogich, suchych glebach |
| Wejście w owocowanie | około 4. roku po posadzeniu |
| Plon w tradycyjnym gaju | niski, 6–10 kg owoców z drzewa |
| Dojrzewanie | wczesne do średniego |
| Zawartość oleju w owocu | średnia, około 18–20% |
| Choroby | dość wrażliwa na pawie oczko, wrażliwa na guzowatość oliwki |
| Wiek drzew | wiele drzew ma ponad 100 lat |
Owoc jest średniej wielkości, jajowaty, lekko asymetryczny, bez wyraźnego dzióbka. Dojrzewając, przybiera barwę od różowej do winnoczerwonej. Miąższ nie nadaje się na oliwki stołowe, cała produkcja idzie do tłoczni. Drzewo ma średni wigor i dobrze się ukorzenia, dlatego tradycyjnie rozmnażano je z sadzonek pędowych. Niski plon z drzewa to cena za przetrwanie w trudnych warunkach, ale też powód, dla którego oliwa z Alcarrii jest produktem niszowym.
Historia gajów i oznaczenia
Uprawa oliwki w Alcarrii ma prawdopodobnie korzenie rzymskie, choć najstarsze pewne ślady pochodzą ze średniowiecza. Zapiski z XIV wieku dotyczące ziemi Huete wymieniają gaje oliwne w konkretnych miejscowościach północnej Alcarrii. Akt notarialny z Huete z 1431 roku opisuje gaje w Leganiel, a dokumenty z Albalate odnotowują młyny oliwne w latach 1499 i 1555. Szerszy kontekst tych stuleci, od rekonkwisty po epokę nowoczesną, przedstawia artykuł od rekonkwisty do Unii Europejskiej.
Nazwa jednej z gmin, Valdeolivas (dolina oliwek), dobrze oddaje, jak dawno drzewo zakorzeniło się w tym krajobrazie. Przez wieki oliwa z Alcarrii była produktem lokalnym, tłoczonym w małych młynach przy wsiach i sprzedawanym w regionie. Oliwy z tej strefy zdobywały nagrody Gran Selección przyznawane przez władze rolnicze Kastylii-La Manchy.
Procedurę ochrony nazwy uruchomiono w 2006 roku: specyfikację zatwierdziły władze regionalne, a w styczniu 2007 roku ratyfikowało ją hiszpańskie ministerstwo rolnictwa. Wniosek trafił do Brukseli, a Komisja Europejska wpisała Aceite de La Alcarria do rejestru chronionych nazw pochodzenia rozporządzeniem z 2 lutego 2009 roku. Oznaczeniem zarządza rada regulacyjna prowadzona przez stowarzyszenie oliwiarzy Alcarrii, z siedzibą w Valdeolivas, a kontrolę prowadzą akredytowane jednostki certyfikujące.
Wymagania specyfikacji
Specyfikacja dotyczy wyłącznie oliwy z pierwszego tłoczenia extra (aceite de oliva virgen extra). Kilka zasad dotyczy już samego zbioru. Owoce muszą pochodzić z drzewa (aceituna de vuelo), nigdy z ziemi. Zbiera się je tradycyjnie, głównie przez ordeño (ręczne ściąganie owoców z gałęzi). Zakazane jest przetrzymywanie oliwek w pryzmach przed tłoczeniem, a od zbioru do dostarczenia do almazary może minąć najwyżej 24 godziny.
| Parametr | Wymaganie DOP Aceite de La Alcarria |
|---|---|
| Kategoria | wyłącznie extra virgin |
| Odmiana | Castellana (Verdeja) |
| Kwasowość | najwyżej 0,7° |
| Liczba nadtlenkowa | najwyżej 15 mEq O₂/kg |
| K270 | najwyżej 0,20 |
| K232 | najwyżej 2,0 |
| Wilgotność i substancje lotne | najwyżej 0,1% |
| Zanieczyszczenia | najwyżej 0,1% |
| Mediana wad | 0 |
| Mediana owocowości | powyżej 0 |
| Indeks dojrzałości owoców | 3–6 (próbka z drzewa) |
| Czas od zbioru do almazary | najwyżej 24 godziny |
| Mieszanie ciasta (batido) | jeden cykl, poniżej 60 minut, do 27 °C |
| Temperatura w wirówce | poniżej 35 °C |
| Magazynowanie | do 25 °C |
Indeks dojrzałości 3–6 oznacza owoce, które zdążyły się przebarwić: od skórki fioletowej na większej części owocu po skórkę czarną i miąższ ciemniejący w stronę pestki. Specyfikacja nie wymaga więc wczesnego zbioru, raczej pełnej, ale zdrowej dojrzałości. Wymóg kwasowości do 0,7° jest łagodniejszy niż w wielu nowszych oznaczeniach. Dla porównania sąsiednia DOP Aceite de Madrid dopuszcza najwyżej 0,5% i wymaga co najmniej 300 mg/kg polifenoli. Ogólne normy kategorii extra virgin wyjaśniamy w poradniku o kategoriach oliwy.
Tłoczenie i rozlew muszą odbywać się w wyznaczonej strefie. Rozlewnia musi oddzielać oliwę z DOP od pozostałej i mieć homologowane systemy pomiaru.
Jak smakuje oliwa z Alcarrii
Oliwa z Castellany ma kolor zielonocytrynowy, którego intensywność zależy od terminu zbioru i dojrzałości owoców. Odcień wynika z proporcji karotenoidów do chlorofilu: wcześniejszy zbiór daje zieleń głębszą, późniejszy przesuwa barwę w stronę słomkowej żółci.
W nosie dominuje owocowość oliwki z wyraźnymi nutami liścia i świeżej trawy. Specyfikacja wymienia także orzech laskowy i banan. W ustach oliwa jest zrównoważona: umiarkowana gorycz, ostrość czasem lekka, czasem wyraźniejsza w partiach z początku sezonu. To nie jest oliwa tak drapiąca w gardle jak młoda Cornicabra z Toledo ani tak łagodna jak dojrzała Arbequina. Mieści się pośrodku, z wyraźnym zielonym akcentem.
Oliwa ma wysoką zawartość kwasu oleinowego i korzystny stosunek kwasów nienasyconych do nasyconych, co daje jej dobrą stabilność. Zachowuje świeżość dłużej niż oliwy z odmian delikatnych, choć jak każda extra virgin traci aromat w kontakcie ze światłem i ciepłem. Jak opisywać takie nuty na degustacji, podpowiada nasz słownik smaku oliwy.
oliwę z Alcarrii warto spróbować obok oliwy z Cornicabry z sąsiednich DOP Kastylii-La Manchy. Różnica jest wyraźna: Castellana daje więcej orzecha i zielonego liścia, Cornicabra więcej goryczy i ostrości.
Jak rozpoznać butelkę
Na etykiecie musi znaleźć się nazwa handlowa oraz pełna wzmianka „Denominación de Origen (D.O.) Aceite de La Alcarria”. Każde opakowanie ma numerowaną kontretykietę albo plombę gwarancyjną, wydawaną i kontrolowaną przez organ kontroli oznaczenia, w sposób uniemożliwiający ponowne użycie. Na butelce może się też pojawić znak zgodności jednostki certyfikującej i unijne logo chronionej nazwy pochodzenia.
Dopuszczone opakowania to szkło, metal powlekany, PET i ceramika szkliwiona. Ogólne zasady czytania etykiet hiszpańskiej oliwy, w tym roku zbioru i daty minimalnej trwałości, opisuje poradnik jak czytać etykietę.
samo słowo „Alcarria” w nazwie marki nie oznacza oliwy z DOP. Rozstrzyga pełna formuła oznaczenia i numerowana kontretykieta.
Oliwy z certyfikatem produkuje niewielka grupa spółdzielni i rodzinnych almazar. Tłocznie z obu części Alcarrii można znaleźć na mapie almazar.
Miód z Alcarrii i co zobaczyć w okolicy
Oliwa nie jest najbardziej znanym produktem Alcarrii. Tę rolę od dawna gra miód. Miel de La Alcarria jest chroniona jako denominación de origen od 1992 roku. Pszczoły zbierają nektar z dzikich roślin wapiennych wzgórz: rozmarynu, lawendy szerokolistnej (espliego), tymianku, cząbru i hyzopu. W sprzedaży są trzy typy: miód rozmarynowy (jasny, słomkowy, delikatny), lawendowy (złoty do bursztynowego, o mocniejszym aromacie) i wielokwiatowy. Rada regulacyjna miodu ma siedzibę w Marchamalo pod Guadalajarą.
Miód i oliwa pochodzą z tych samych zboczy, często z tych samych gospodarstw: ule stoją między drzewami oliwnymi a łanami rozmarynu. Dla podróżnika to dobry pretekst, by na jednym wyjeździe poznać oba produkty.
Alcarrię spopularyzował Camilo José Cela w książce „Viaje a la Alcarria” (1948), zapisie pieszej wędrówki przez tutejsze wsie. Szlakiem pisarza można dziś przejechać samochodem: z Guadalajary przez Brihuegę, Cifuentes i Sacedón do Pastrany. Brihuega słynie z pól lawendy, które kwitną zwykle w lipcu. Pastrana ma renesansowy pałac książęcy i stare miasto związane z historią księżnej Éboli. Na południu leżą zbiorniki Entrepeñas i Buendía, nazywane „Morzem Kastylii”. W części Cuenki warto zajrzeć do Huete z jego klasztorami i do Priego, położonego u wejścia do Serranía de Cuenca. Ogólne wskazówki dla podróżnych zebraliśmy w przewodniku po oleoturystyce w Hiszpanii.
W kuchni
Kuchnia Alcarrii jest kuchnią płaskowyżu: jagnięcina, kozina, dziczyzna, rośliny strączkowe, chleb i miód. Oliwa z Castellany sprawdza się przede wszystkim na surowo. Najprostszy test to kromka wiejskiego chleba skropiona oliwą, z odrobiną soli. Pasuje do sałatek z pomidorów i cebuli, do pieczonej papryki, do strączkowych zup polewanych oliwą tuż przed podaniem.
Na co dzień oliwa służy tu do smażenia chleba w migas (podsmażanych okruchach chleba z czosnkiem), do duszenia warzyw w pisto i do potraw z ziemniaków. Przepis na klasyczne danie sąsiedniej La Manchy podajemy w artykule o pisto manchego. W części Cuenki popularne jest atascaburras, puree z ziemniaków i dorsza utarte z czosnkiem i oliwą, w którym zielony charakter Castellany wyraźnie się przebija.
Oliwa i miód spotykają się też w deserach. Smażone na oliwie grzanki, takie jak torrijas, dobrze znoszą polewę z miodu rozmarynowego z Alcarrii. Do smażenia w wysokiej temperaturze wystarczy jednak oliwa tańsza. Butelkę z DOP lepiej zachować na stół i do wykańczania potraw.
Pytania i odpowiedzi
Z jakiej odmiany oliwek jest oliwa DOP Aceite de La Alcarria?
Wyłącznie z odmiany Castellana, nazywanej też Verdeją, a lokalnie abucheña albo común. Odmiana zajmuje ponad 95% gajów Alcarrii i jest jedną z nielicznych, które znoszą tutejsze mrozy. To oznaczenie jednoodmianowe, więc w butelce nie ma kupażu z innymi odmianami.
Gdzie leży obszar DOP Aceite de La Alcarria?
Obszar obejmuje 137 gmin w Kastylii-La Manchy: 95 w południowo-zachodniej części prowincji Guadalajara i 42 w północno-zachodniej części prowincji Cuenca. Gaje leżą na wysokości 700–900 m n.p.m., na zboczach dolin Tagu, Tajuñy i Guadieli. Najbardziej znane miejscowości to Pastrana, Brihuega, Sacedón, Huete i Priego.
Kiedy DOP Aceite de La Alcarria została zarejestrowana w UE?
Komisja Europejska wpisała nazwę do rejestru chronionych nazw pochodzenia rozporządzeniem z 2 lutego 2009 roku. Wcześniej, w 2006 roku, specyfikację zatwierdziły władze Kastylii-La Manchy, a w 2007 roku ratyfikowało ją hiszpańskie ministerstwo rolnictwa.
Jak smakuje oliwa z Alcarrii?
Ma kolor zielonocytrynowy i owocowy aromat z nutami liścia oliwnego, trawy, orzecha laskowego i banana. W ustach jest zrównoważona, z umiarkowaną goryczą i lekką, czasem wyraźniejszą ostrością. Dzięki wysokiej zawartości kwasu oleinowego jest stabilna i dłużej zachowuje świeżość.
Czy oliwa DOP Aceite de La Alcarria nadaje się do smażenia?
Technicznie tak, bo jest stabilna i dobrze znosi temperaturę. Ze względu na niewielką produkcję i cenę lepiej jednak używać jej na surowo: do chleba, sałatek, zup strączkowych i do wykańczania potraw. Do głębokiego smażenia wystarczy zwykła oliwa extra virgin.
Jakie parametry musi spełniać oliwa z DOP Aceite de La Alcarria?
Kwasowość najwyżej 0,7°, liczba nadtlenkowa najwyżej 15, K270 do 0,20 i K232 do 2,0, mediana wad równa zeru. Owoce muszą pochodzić z drzewa i trafić do almazary w ciągu 24 godzin od zbioru.
Czym różni się miód z Alcarrii od oliwy z Alcarrii?
To dwa osobne produkty z własnymi oznaczeniami i radami regulacyjnymi. Miel de La Alcarria jest chroniona od 1992 roku i występuje jako miód rozmarynowy, lawendowy lub wielokwiatowy. Oliwa ma oznaczenie DOP zarejestrowane w UE w 2009 roku. Oba produkty pochodzą z tych samych wapiennych wzgórz Guadalajary i Cuenki.
Jak odróżnić prawdziwą oliwę z DOP Aceite de La Alcarria?
Na etykiecie musi być pełna formuła „Denominación de Origen (D.O.) Aceite de La Alcarria”, a na butelce numerowana kontretykieta lub plomba gwarancyjna wydana przez organ kontroli. Sama nazwa „Alcarria” w marce nie wystarczy. Oliwa musi być też rozlana w strefie oznaczenia.




