Bacalao al pil pil: emulsja z dorsza i oliwy

Bacalao al pil pil po baskijsku: jak odsolić dorsza, konfitować go w oliwie z czosnkiem i guindillą i związać sos z żelatyny ryby. Historia i błędy.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl10 min czytaniaKuchniaCzas: 2 d
Bacalao al pil pil: emulsja z dorsza i oliwy
W skrócie

Bacalao al pil pil to baskijskie danie z solonego dorsza, który po odsoleniu konfituje się w oliwie z czosnkiem i ostrą papryczką. Sos powstaje bez mąki i bez jajka: żelatyna wypływająca ze skóry ryby łączy się z oliwą, gdy kucharz kołysze glinianym naczyniem. Wychodzi gęsta, złota emulsja o konsystencji majonezu. Potrzebna jest łagodna oliwa i dużo cierpliwości.

Pochodzenie
Kraj Basków, przede wszystkim Bilbao i Biskaja
Główne składniki
solony dorsz ze skórą, oliwa, czosnek, guindilla
Rola oliwy
środowisko do konfitowania i główny składnik sosu
Najlepsza oliwa
łagodna, mało gorzka, np. Arbequina lub Hojiblanca
Czas
2 doby odsalania, potem około 40 minut przy kuchni
Spis treści
  1. Historia dania
  2. Składniki
  3. Przygotowanie
  4. Jaką oliwę wybrać
  5. Najczęstsze błędy
  6. Warianty
  7. Podanie i przechowywanie
  8. Dorsz w baskijskiej tradycji
  9. Pytania i odpowiedzi

Historia dania

Baskowie łowili dorsze u wybrzeży Nowej Fundlandii już w XVI wieku, a z portów takich jak Orio wypływały na Atlantyk całe wyprawy. Solona i suszona ryba wytrzymywała miesiące bez lodówki, więc stała się podstawą postnej kuchni całej Hiszpanii. Bilbao, port i miasto kupców, sprowadzało jej tyle, że baskijska kuchnia rybna opisywana bywa przez cztery sosy: a la vizcaína z papryki choricero, czarny z atramentu kałamarnic, zielony z natki i właśnie pil pil.

Z bilbaińskim dorszem wiąże się legenda o kupcu Simónie Gurtubayu. W 1836 roku, w czasie pierwszej wojny karlistowskiej, miał zamówić 20 lub 22 sztuki dorsza, a przez źle postawiony znak w zamówieniu dostał ich ponad 20 tysięcy. Gdy wojska karlistów oblegały miasto, zapas ryby uratował mieszczan przed głodem, a kupca uczynił bogaczem. Bilbao było w XIX wieku oblegane trzykrotnie (w 1835, 1836 i 1874 roku), ale samej historii o pomyłce nie potwierdzają dokumenty i traktuje się ją jako miejską anegdotę.

Nazwa jest dźwiękonaśladowcza: „pil pil” to cichy bulgot oliwy, w której pyrka ryba. Słowo pojawia się w słownikach pod koniec XIX wieku, ale przepisy na sos wiązany żelatyną dorsza drukowano dopiero w latach 20. XX wieku. W dawnych wersjach do emulsji dodawano wodę z gotowania lub odsalania ryby, a technika łączenia samej żelatyny z oliwą, znana z tego przepisu, upowszechniła się w drugiej połowie stulecia. Inne potrawy z dorszem z sąsiednich regionów opisujemy w przewodniku po Nawarrze i La Rioja.

Składniki

4 porcje

Sprzęt

Przygotowanie

  1. Opłucz dorsza z soli pod zimną wodą. Włóż kawałki do dużej miski z zimną wodą skórą do góry, żeby sól spływała na dno, i wstaw do lodówki. Odsalaj 36–48 godzin, wymieniając wodę co 8–12 godzin. Grzbiet grubości 3–4 cm potrzebuje zwykle pełnych 48 godzin.
  2. Sprawdź słoność, odcinając cienki plasterek z grubszej części i obgotowując go przez minutę we wrzątku. Ryba ma być wyraźnie słona jak dobrze doprawiona szynka, ale nie gorzko słona. W razie potrzeby wymień wodę i odsalaj jeszcze kilka godzin.
  3. Osusz dorsza dokładnie ręcznikiem papierowym, nie zdejmując skóry ani łusek. Pęsetą usuń wyczuwalne ości. Zostaw rybę na 30 minut w temperaturze pokojowej, żeby zimne kawałki nie wychłodziły oliwy.
  4. Czosnek pokrój w plasterki grubości 2–3 mm, guindillę w krążki, usuwając pestki. Wlej 300 ml oliwy do cazueli, dodaj czosnek i podgrzewaj na małym ogniu 4–6 minut, aż plasterki zrobią się jasnozłote. Na ostatnie 20 sekund dodaj guindillę.
  5. Wyjmij czosnek i papryczkę łyżką cedzakową i odłóż. Odstaw oliwę na 3–5 minut, żeby ostygła do około 65 °C: ma być gorąca, ale nie skwierczeć.
  6. Ułóż dorsza w oliwie skórą do góry, w jednej warstwie. Konfituj na najmniejszym ogniu 4–5 minut, potem odwróć skórą w dół na kolejne 2–3 minuty. Oliwa ma tylko leciutko bulgotać. Gdy wokół ryby pojawią się białe, mleczne kropelki żelatyny, a mięso zacznie się rozwarstwiać na płaty, dorsz jest gotowy. Środek może pozostać lekko szklisty.
  7. Przełóż rybę na talerz skórą do góry. Zlej oliwę do dzbanka, zostawiając w cazueli osad z żelatyny i sokiem ryby, czyli 2–3 łyżki białawego płynu. Poczekaj, aż oliwa w dzbanku ostygnie do temperatury ciepłej kąpieli, około 40 °C.
  8. Zdejmij cazuelę z ognia, chwyć ją oburącz przez ściereczkę i zacznij nią kołysać okrężnymi ruchami. Cienką strużką wlewaj oliwę z dzbanka, jak przy robieniu majonezu. Po 3–5 minutach płyn zmętnieje, zgęstnieje i nabierze kremowego, żółtawego koloru.
  9. Włóż z powrotem dorsza skórą do góry, razem z sokiem, który wypłynął na talerz, bo zawiera kolejną porcję żelatyny. Postaw cazuelę na najmniejszym ogniu i kołysz jeszcze 2–3 minuty, dolewając resztę oliwy. Nie musisz zużyć całej: sos ma oblepiać rybę, a nie w niej pływać.
  10. Jeśli sos się rozwarstwi, wyjmij rybę, dodaj łyżeczkę ciepłej wody i ubijaj osad sitkiem przyciśniętym do dna, okrężnymi ruchami, dolewając oliwę po trochu. Gdy emulsja się zwiąże, oddaj dorsza do sosu.
  11. Posyp rybę złotym czosnkiem i krążkami guindilli. Podawaj od razu, w tej samej cazueli.

Jaką oliwę wybrać

W pil pil oliwa jest sosem, więc jej smak czuć w każdym kęsie. Baskijscy kucharze wybierają oliwy łagodne, o niskiej goryczy i ostrości. Gorzka, zielona oliwa z wczesnego zbioru robi sos zielonkawy i ostry w gardle, a gorycz w emulsji wydaje się mocniejsza niż w samej oliwie. Takie butelki, opisane w poradniku o oliwie z wczesnego zbioru, zostaw do sałatek.

Najbezpieczniejszym wyborem jest Arbequina, delikatna, owocowa, z nutą migdała i jabłka. Dobrze sprawdza się też Hojiblanca z późniejszego zbioru, nieco pełniejsza w smaku. Wielu kucharzy w Kraju Basków łączy oliwę virgen extra z łagodną aceite de oliva w proporcji 3:1, żeby złagodzić smak i uzyskać jaśniejszy sos. Najbliższa geograficznie odmiana, nawarryjska Arróniz, jest intensywna i gorzka, więc do pil pil nadaje się tylko w niewielkim dodatku.

Oliwa Kolor sosu Smak w pil pil
Arbequina złotożółty łagodny, owocowy, czosnek wyraźny
Hojiblanca, późny zbiór złoty pełniejszy, z lekką goryczką
Virgen extra + aceite de oliva (3:1) jasny, kremowy delikatny, klasyczny bilbaiński
Picual lub Arróniz z wczesnego zbioru zielonkawy gorzki i pikantny, przytłacza rybę

Najczęstsze błędy

Za gorąca oliwa. Jeśli oliwa przy konfitowaniu wyraźnie skwierczy, dorsz zaczyna się smażyć, skóra się kurczy, a żelatyna ścina na rybie zamiast wypłynąć do naczynia. Sos się wtedy nie zwiąże. Temperatura około 65 °C przy konfitowaniu i około 40 °C przy emulgowaniu to bezpieczne wartości.

Dorsz bez skóry albo świeży filet. Skóra solonego dorsza oddaje najwięcej żelatyny, czyli jedynego spoiwa w tym sosie. Bez skóry pil pil po prostu nie wyjdzie. Świeży dorsz ma mniej kolagenu i więcej wody, więc daje sos rzadki i nietrwały, chyba że wzmocni się go wywarem z ości i głów.

Źle odsolona ryba. Zbyt krótko moczony dorsz jest niejadalny, a sól w sosie się koncentruje. Zbyt długo moczony traci smak i strukturę. Trzeba próbować ryby po obgotowaniu kawałka i liczyć się z tym, że grube grzbiety potrzebują dwóch dób.

Pośpiech przy emulgowaniu. Wlanie całej oliwy naraz rozwarstwia sos. Emulsja rośnie stopniowo, jak majonez, a pierwsze minuty kołysania wydają się jałowe, dopóki płyn nie zacznie mętnieć. Kto chce łatwiejszej drogi, może użyć sitka jak trzepaczki: przyspiesza to proces, a efekt jest ten sam.

Warianty

Kokotxas al pil pil przygotowuje się z podgardla morszczuka lub dorsza, części ryby najbogatszej w żelatynę. Sos wiąże się tu najłatwiej i w kilka minut. Bacalao al Club Ranero łączy pil pil z sosem z duszonej cebuli, pomidora, papryki i suszonej papryki choricero, który podaje się pod rybą lub obok niej.

Z samego sosu pil pil Baskowie robią dodatek do grillowanej papryki, ziemniaków i innych ryb. Przygotowuje się go z oliwy aromatyzowanej czosnkiem i z wywaru z ości i skór dorsza, które gotuje się, aż płyn zgęstnieje. Czosnek i oliwa w podobnej roli występują w gambas al ajillo, ale tam pozostają klarowne, a w pil pil przechodzą w emulsję.

Jeśli nie masz glinianego naczynia, użyj szerokiej patelni z grubym dnem. Glina dłużej trzyma ciepło i łagodniej je oddaje, dlatego emulsja w niej jest stabilniejsza. Część kucharzy pomaga sobie trzepaczką, ale tradycyjny ruch naczyniem daje najbardziej jedwabistą konsystencję.

Podanie i przechowywanie

Bacalao al pil pil podaje się prosto z ognia, w cazueli, z pszennym chlebem do wycierania sosu. Do picia pasuje baskijskie txakoli, lekkie i kwaskowe białe wino, albo cydr z okolic San Sebastián. Jako dodatek wystarczy prosta sałata albo smażona zielona papryczka.

Resztki przechowuj w lodówce do 2 dni. Sos po schłodzeniu tężeje w galaretę, bo zawiera żelatynę. Odgrzewaj danie powoli w cazueli na najmniejszym ogniu, z łyżką ciepłej wody, kołysząc naczyniem, aż sos znów zrobi się kremowy. Mikrofalówka rozwarstwia emulsję.

Uwaga

dorsza odsalaj zawsze w lodówce, a nie w temperaturze pokojowej. Przy dwudniowym moczeniu w cieple ryba może się zepsuć, mimo że jest solona.

Dorsz w baskijskiej tradycji

W Kraju Basków gotowanie ma swoje instytucje, sociedades gastronómicas (towarzystwa kulinarne, po baskijsku txokos), w których członkowie przyrządzają wspólne kolacje. Pil pil jest tam sprawdzianem umiejętności, bo nie da się go zrobić szybko ani bez wyczucia. Każdy kucharz ma własny rytm kołysania i własne zdanie o tym, czy rybę kłaść najpierw skórą do góry, czy do dołu.

Dorsz pozostaje rybą Wielkiego Postu i Wielkiego Piątku, ale w Bilbao jada się go przez cały rok. Mechanizm emulsji w pil pil przypomina allioli, gdzie oliwa łączy się z czosnkiem bez jajka. W pil pil spoiwem jest jednak żelatyna z kolagenu ryby, a nie miąższ utartego czosnku. Szersze tło kuchni północnej Hiszpanii przedstawiamy w przewodniku po regionach północnych.

Pytania i odpowiedzi

Dlaczego sos pil pil nie gęstnieje?

Najczęstsze przyczyny to za gorąca oliwa, dorsz bez skóry albo zbyt szybkie dolewanie oliwy. Żelatyna musi wypłynąć ze skóry przy łagodnym konfitowaniu, około 65 °C, a emulsję buduje się w oliwie ciepłej, nie gorącej. Pomaga łyżeczka ciepłej wody i ubijanie osadu sitkiem.

Czy bacalao al pil pil można zrobić ze świeżego dorsza?

Można, ale świeży dorsz ma mniej żelatyny i więcej wody, więc sos wychodzi rzadszy. Trzeba wtedy wzmocnić go wywarem z ości i głów ryby, gotowanym do zgęstnienia. Klasyczny pil pil robi się z dorsza solonego, odsalanego przez 36–48 godzin.

Jak długo odsalać dorsza do pil pil?

Grzbiet dorsza grubości 3–4 cm odsala się zwykle 48 godzin, cieńsze kawałki 24–36 godzin. Rybę trzyma się w lodówce w zimnej wodzie, skórą do góry, i wymienia wodę co 8–12 godzin. Słoność najlepiej sprawdzić, obgotowując mały kawałek.

Jaka oliwa do bacalao al pil pil?

Najlepsza jest łagodna oliwa virgen extra o niskiej goryczy, na przykład Arbequina albo Hojiblanca z późniejszego zbioru. Wielu baskijskich kucharzy miesza ją z łagodną aceite de oliva. Intensywne oliwy z wczesnego zbioru dają sos zielonkawy i za gorzki.

Co to jest guindilla i czym ją zastąpić?

Guindilla to mała, suszona czerwona papryczka o umiarkowanej ostrości, używana w kuchni baskijskiej i kastylijskiej. Można ją zastąpić suszonym chili lub szczyptą płatków ostrej papryki. Dodaje się ją pod koniec smażenia czosnku, żeby się nie przypaliła.

Czy bacalao al pil pil można odgrzewać?

Tak, ale powoli. Sos w lodówce tężeje w galaretę, więc odgrzewa się go w cazueli na najmniejszym ogniu, z łyżką ciepłej wody, stale kołysząc naczyniem. W mikrofalówce emulsja się rozwarstwia.

Skąd pochodzi nazwa pil pil?

Nazwa naśladuje dźwięk oliwy, która cicho bulgocze wokół ryby. Słowo pojawia się w słownikach pod koniec XIX wieku, a pierwsze drukowane przepisy na sos z żelatyny dorsza pochodzą z lat 20. XX wieku. Danie wiąże się przede wszystkim z Bilbao.

Czym pil pil różni się od allioli?

Oba sosy to emulsje oliwy bez jajka, ale mają inne spoiwo. W allioli oliwę wiąże utarty czosnek, a w pil pil żelatyna ze skóry dorsza. Pil pil jest delikatniejszy, łagodniejszy w smaku i robi się go na ciepło, razem z rybą.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Kuchnia