Nawarra i La Rioja: oliwa na północnej granicy uprawy

Nawarra i La Rioja: oliwki na północnej granicy uprawy, odmiana Arróniz, DOP Aceite de Navarra i Aceite de La Rioja, trujales, przymrozki i kuchnia.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaRegiony
Nawarra i La Rioja: oliwa na północnej granicy uprawy
W skrócie

Nawarra i La Rioja leżą na północnym skraju hiszpańskiej uprawy oliwek. Gaje rosną głównie w dolinie Ebro, w Riberze i Tierra Estella oraz w Rioja Baja, poniżej 600 m n.p.m., między winnicami. Oliwy są tu zielone, świeże i zrównoważone. Nawarra ma DOP Aceite de Navarra opartą na miejscowej odmianie Arróniz, La Rioja DOP Aceite de La Rioja z odmianami Redondilla, Arbequina i Empeltre.

Strefy uprawy
Ribera i Tierra Estella (Nawarra), Rioja Baja i Rioja Media
Odmiany
Arróniz, Redondilla, Royuela, Machona, Empeltre, Arbequina
Oznaczenia
DOP Aceite de Navarra, DOP Aceite de La Rioja
Charakter oliw
zielone, owocowe, z wyraźną, ale nie agresywną goryczką
Najlepsze do
menestry, dorsza, pieczonych papryk, tostady z nową oliwą
Spis treści
  1. Gdzie kończy się oliwka: klimat Ribery i Rioja Baja
  2. Trujal, wino i oliwa: krótka historia
  3. Odmiany: Arróniz, Redondilla i przybysze
  4. Dwie DOP na północy
  5. Trujales, spółdzielnie i rodzinne gospodarstwa
  6. Jak smakują oliwy z północy
  7. Kuchnia: menestra, patatas a la riojana i dorsz
  8. Oleoturystyka: Día de la Tostada i trujales Rioja Baja
  9. Almazary i producenci w naszej bazie
  10. Więcej o regionie
  11. Pytania i odpowiedzi

Gdzie kończy się oliwka: klimat Ribery i Rioja Baja

Oliwka potrzebuje długiej jesieni bez mrozu, a w dolinie środkowego Ebro dostaje jej akurat tyle, ile trzeba. W nawarryjskiej strefie oliwnej, nazywanej Navarra mediterránea, jest średnio 190 dni bez przymrozków w roku, ponad 120 dni bezchmurnych, a pierwsze jesienne przymrozki przychodzą zwykle w drugiej połowie października. Gaje DOP leżą poniżej 600 m n.p.m., prawie w całości w zlewni Ebro. Wyżej i dalej na północ, w stronę Pampeluny i Pirenejów, oliwki już nie owocują regularnie.

Klimat kształtuje cierzo, suchy i zimny wiatr z północnego zachodu, który zimą potęguje mróz, a latem wysusza ziemię. Gleby są głębokie, ciemne i wapienne, a deszczu spada mało. Duże różnice temperatur między dniem a nocą w okresie dojrzewania owoców sprzyjają zielonym, aromatycznym oliwom.

W La Rioja oliwki skupiają się w Rioja Baja, wokół Alfaro, Calahorry, Arnedo, Quel i Aldeanueva de Ebro, oraz w dolinach dopływów Ebro, takich jak Cidacos, Alhama i Leza. Pojedyncze gaje sięgają Rioja Media pod Logroño i Albeldą de Iregua. W Nawarze główne zagłębia to Ribera wokół Tudeli, Cascante, Cintruénigo i Ablitas oraz Tierra Estella z miejscowością Arróniz, od której wzięła nazwę najważniejsza odmiana regionu.

Uwaga

Na tej szerokości geograficznej największym zagrożeniem jest mróz w czasie zbioru. Silny przymrozek uszkadza owoce na drzewie, a oliwa z przemrożonych oliwek traci świeżość i może mieć wady. Dlatego wielu producentów stara się zebrać najcenniejsze partie przed zimą.

Trujal, wino i oliwa: krótka historia

Uprawę oliwek w dolinie Ebro rozwinęli Rzymianie, a rzymskie miasta Calagurris (Calahorra) i Graccurris (Alfaro) leżały w samym środku dzisiejszej strefy oliwnej. O ich starożytnych dziejach w całej Hiszpanii piszemy w tekście o Fenicjanach, Rzymie i Baetice. Tłocznię oliwy nazywa się w Nawarze i La Rioja trujal, od łacińskiego torcular (prasa), a nie arabską almazarą, co dobrze pokazuje, jak długą i odrębną tradycję ma tu oliwa.

Przez wieki oliwki rosły obok winorośli i zbóż, na gorszych, suchych ziemiach, a każda większa wieś miała swój trujal, często spółdzielczy. W XX wieku wiele gajów ustąpiło miejsca winnicom i uprawom nawadnianym, a część trujales zamknięto. Odrodzenie przyszło na przełomie XX i XXI wieku: rolnicy zaczęli sadzić nowe drzewa, a obie wspólnoty uzyskały własne chronione nazwy pochodzenia. Obie DOP są młode i małe, ale dały oliwom z północy rozpoznawalną tożsamość.

Odmiany: Arróniz, Redondilla i przybysze

Arróniz to odmiana rodzima Nawarry, wywodząca się z okolic miejscowości o tej samej nazwie w Tierra Estella. Dobrze znosi chłód, dojrzewa późno i daje oliwę zieloną, z nutami karczocha i trawy, wyraźnie gorzką i pikantną. To ona zamyka sezon: w DOP Aceite de Navarra zbiór zaczyna się w październiku od Arbequiny, a kończy na Arróniz, nawet w połowie lutego.

W La Rioja specyfikacja DOP dopuszcza aż 13 odmian. Najwięcej jest Redondilli, Arbequiny i Empeltre, a obok nich rosną stare odmiany miejscowe, takie jak Royuela i Machona, rzadko spotykane poza regionem. Empeltre przyszła tu z sąsiedniej Aragonii, gdzie jest główną odmianą, i wnosi do kupaży słodycz oraz nutę migdała.

Arbequina jest najmłodszym przybyszem. Sadzi się ją w nowych gajach, często nawadnianych, bo wcześnie wchodzi w owocowanie, dojrzewa wcześnie i można ją zebrać przed mrozami. W Nawarze uprawia się też odmiany obce, jak Koroneiki czy Arbosana, z których powstają oliwy jednoodmianowe, nagradzane na międzynarodowych konkursach, choć nie wchodzą one do DOP.

Dwie DOP na północy

Obie chronione nazwy obejmują wyłącznie oliwę z pierwszego tłoczenia klasy virgen extra, a oliwki muszą trafić do tłoczni w ciągu 48 godzin od zbioru. Pełne specyfikacje opisujemy w artykułach o DOP Aceite de Navarra i DOP Aceite de La Rioja.

Cecha DOP Aceite de Navarra DOP Aceite de La Rioja
Obszar Ribera i Tierra Estella, poniżej 600 m cała wspólnota, głównie Rioja Baja i Media
Odmiany Arróniz (główna), Empeltre, Arbequina 13 odmian, głównie Redondilla, Arbequina, Empeltre
Kwasowość maksymalna 0,3% 0,8%
Temperatura ekstrakcji do 30 °C do 30 °C, malaksacja do 60 minut
Profil owocowość średnia do intensywnej, zielone nuty, goryczka i ostrość zrównoważone zielona barwa, owocowość, nuty słodkiego migdała, lekka ostrość
Siedziba rady Villava Logroño

Nawarryjska DOP wymaga też zawartości kwasu oleinowego powyżej 72% i rozlewu na terenie objętym oznaczeniem, bo oliwa dojrzewa jeszcze po tłoczeniu. Riojańska pozwala przechowywać oliwę w stali nierdzewnej, w tradycyjnych zbiornikach trujales albo w metalowych tankach z obojętną powłoką, zawsze poniżej 22 °C. Ogólne zasady hiszpańskiego systemu oznaczeń znajdziesz w przewodniku po DOP i IGP.

Trujales, spółdzielnie i rodzinne gospodarstwa

Skala jest tu mała. W naszej bazie almazar i producentów jest 39 firm z La Rioja i 30 z Nawarry, od spółdzielni po pojedyncze gospodarstwa, a wszystkie można znaleźć na mapie almazar. W Nawarze działają m.in. spółdzielczy Trujal Mendía w Arróniz, Almazara del Ebro w Cintruénigo i La Casa del Aceite w Cascante. Znane są też rodzinne gospodarstwa z własnymi tłoczniami: Agrícola La Maja w Mendavii, Hacienda Queiles w Monteagudo i Artajo w Fontellas, których oliwy trafiają do światowych rankingów.

W La Rioja oliwę DOP tłoczą m.in. Almazara Riojana w Aldeanueva de Ebro, Trujal de Galilea i Almazara Hejul w Galilei, Trujal 5 Valles w Arnedo oraz ekologiczna tłocznia Isul w Alfaro. Rząd regionu prowadzi doświadczalną tłocznię w Finca La Grajera pod Logroño. Wiele winnic, jak Bodegas Altanza w Fuenmayor czy Nekeas w Añorbe, ma w ofercie także własną oliwę, bo gaje i winnice od zawsze sąsiadują tu ze sobą.

Jak smakują oliwy z północy

Chłodne noce i wczesny zbiór dają oliwy bardziej zielone niż na południu. Arróniz pachnie karczochem, liściem oliwki i zieloną trawą, ma wyraźną goryczkę i pieprzną ostrość. W kupażach DOP Aceite de Navarra łagodzi się ją Arbequiną i Empeltre, dlatego specyfikacja opisuje te oliwy jako zrównoważone, ze średnią lub mocną owocowością i bez słodyczy.

Oliwy z La Rioja bywają łagodniejsze, zielone lub żółtozielone, z nutami słodkiego migdała, jabłka i świeżej trawy oraz lekką ostrością. Oliwy z wczesnego zbioru, sprzedawane już w listopadzie, mają więcej polifenoli i mocniejszy charakter (więcej w tekstach o oliwie z wczesnego zbioru i o polifenolach).

Wskazówka

Kupując oliwę z Nawarry lub La Rioja, szukaj na kontretykiecie numerowanej banderoli rady regulacyjnej i nazwy odmiany. Arróniz jednoodmianowa to wybór dla osób lubiących intensywne, gorzkie oliwy, a kupaż z Arbequiną będzie bardziej uniwersalny.

Kuchnia: menestra, patatas a la riojana i dorsz

Kuchnia doliny Ebro jest przede wszystkim warzywna, a oliwa jest w niej tłuszczem codziennym. Ribera Nawarry to ogród Hiszpanii: karczochy z Tudeli, szparagi z Nawarry i papryczki piquillo z Lodosy mają chronione oznaczenia. Wiosną robi się z nich menestrę, duszone warzywa sezonowe, z których część (karczochy, boćwina) obtacza się w mące i jajku i smaży na oliwie.

W La Rioja jedzą patatas a la riojana, ziemniaki duszone z chorizo, papryką i cebulą, zwykle z pieczonymi zielonymi papryczkami polanymi oliwą z czosnkiem. Bacalao a la riojana to obsmażony dorsz duszony w sosie z cebuli, pomidora i czerwonej papryki, a nawarryjski bacalao al ajoarriero łączy dorsza z czosnkiem, papryką i pomidorem. Inną technikę wykorzystania dorsza i oliwy pokazuje baskijski bacalao al pil pil.

Najprostszy sposób na nową oliwę to tostada, kromka chleba opieczona nad ogniem i polana świeżą oliwą, czasem natarta czosnkiem. O hiszpańskich śniadaniach z oliwą piszemy w artykule o tostadzie, a o doborze oliwy do potraw w poradniku jaka oliwa do jakiego dania. Do menestry i dorsza najlepiej pasuje świeża, zielona oliwa z Arróniz albo riojański kupaż z Redondillą.

Oleoturystyka: Día de la Tostada i trujales Rioja Baja

Najważniejszym świętem oliwy na północy jest Día de la Tostada w Arróniz, organizowany co roku pod koniec lutego, gdy kończy się tłoczenie. Mieszkańcy częstują wtedy tostadami z nową oliwą, odbywają się targi i zwiedzanie trujalu, a od 2015 r. święto ma status Fiesta de Interés Turístico de Navarra. Inne hiszpańskie święta nowej oliwy zebraliśmy w tekście o świętach i targach oliwy.

W Rioja Baja wiele trujales przyjmuje gości na degustacje i krótkie zwiedzanie, zwłaszcza w czasie tłoczenia, od listopada do stycznia. Dobrze łączy się to z wizytą w winnicach i w miasteczkach takich jak Calahorra, Alfaro czy Arnedo; godziny wizyt warto ustalić wcześniej. Jak przygotować się do zwiedzania tłoczni, wyjaśniamy w artykule Almazara od środka.

Almazary i producenci w naszej bazie

W bazie serwisu mamy 69 spółdzielni, tłoczni, rozlewni i marek oliwy z tego obszaru. Poniżej podział według prowincji; wszystkie punkty znajdziesz na mapie almazar.

ProwincjaWszystkieSpółdzielnieTłocznieEkologiczne
La Rioja396153
Navarra28842
Nawarra2000

Więcej o regionie

Pytania i odpowiedzi

Czy w Nawarze rośnie oliwka?

Tak, oliwki rosną w południowej Nawarze, w Riberze wokół Tudeli i w Tierra Estella, poniżej 600 m n.p.m. To jeden z najdalej na północ wysuniętych obszarów uprawy w Hiszpanii. Region ma własną DOP Aceite de Navarra i rodzimą odmianę Arróniz.

Jak smakuje oliwa z odmiany Arróniz?

Oliwa z Arróniz jest zielona i intensywna, z nutami karczocha, trawy i liścia oliwki. Ma wyraźną goryczkę i pikantność, typowe dla oliw bogatych w polifenole. W kupażach DOP łagodzi się ją Arbequiną i Empeltre.

Jakie odmiany oliwek rosną w La Rioja?

Specyfikacja DOP Aceite de La Rioja dopuszcza 13 odmian, z których najważniejsze są Redondilla, Arbequina i Empeltre. Obok nich rosną stare odmiany miejscowe, m.in. Royuela i Machona. Większość gajów leży w Rioja Baja, wokół Alfaro, Calahorry i Arnedo.

Co to jest trujal?

Trujal to w Nawarze i La Rioja tradycyjna nazwa tłoczni oliwy, odpowiednik andaluzyjskiej almazary. Słowo pochodzi od łacińskiego torcular, czyli prasa. Wiele trujales to małe spółdzielnie wiejskie, które tłoczą oliwki swoich członków.

Czym różnią się DOP Aceite de Navarra i DOP Aceite de La Rioja?

Nawarryjska DOP opiera się na rodzimej Arróniz, dopuszcza tylko trzy odmiany i ma ostry limit kwasowości 0,3%. Riojańska obejmuje 13 odmian z przewagą Redondilli, Arbequiny i Empeltre, a jej oliwy są zwykle łagodniejsze, z nutą słodkiego migdała. Obie wymagają tłoczenia w ciągu 48 godzin od zbioru i w temperaturze do 30 °C.

Kiedy odbywa się Día de la Tostada w Arróniz?

Día de la Tostada odbywa się w Arróniz co roku pod koniec lutego, po zakończeniu tłoczenia. Mieszkańcy i goście jedzą tostady z nową oliwą, odwiedzają trujal i targi lokalnych produktów. Od 2015 r. święto ma status Fiesta de Interés Turístico de Navarra.

Czy przymrozki szkodzą oliwkom w Nawarze i La Rioja?

Tak, mróz to główne ryzyko uprawy na północnej granicy zasięgu. Przemrożone owoce dają oliwę słabszej jakości, dlatego wcześniejsze odmiany, jak Arbequina, zbiera się już w październiku i listopadzie. Silne mrozy mogą też uszkodzić młode drzewa.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.

Czytaj dalej

Wszystkie: Regiony