PREDIMED to hiszpańskie badanie z losowym przydziałem, w którym 7447 osób z wysokim ryzykiem chorób serca przez kilka lat stosowało dietę śródziemnomorską z oliwą extra virgin, dietę śródziemnomorską z orzechami albo dietę niskotłuszczową. W obu grupach śródziemnomorskich zawałów, udarów i zgonów sercowo-naczyniowych było o około 30% mniej. Badanie dotyczyło całego sposobu żywienia, a nie samej oliwy, i nie zastępuje porady lekarza.
- Pełna nazwa
- Prevención con Dieta Mediterránea
- Rekrutacja
- od października 2003 do czerwca 2009 r.
- Uczestnicy
- 7447 osób w wieku 55–80 lat z wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym
- Oliwa w badaniu
- litr extra virgin tygodniowo na gospodarstwo domowe
- Wynik główny
- około 30% mniej zawałów, udarów i zgonów sercowych
Spis treści
Skąd się wzięło badanie PREDIMED
Na początku lat 2000. dowody na korzyści diety śródziemnomorskiej pochodziły głównie z badań obserwacyjnych. Takie badania pokazują związek, ale nie przyczynę: ludzie jedzący dużo oliwy i warzyw mogą też mniej palić, więcej się ruszać i lepiej zarabiać. Brakowało dużego eksperymentu, w którym o diecie decyduje losowanie, a nie przyzwyczajenia uczestników.
Hiszpańscy badacze postawili więc pytanie wprost: czy dieta śródziemnomorska wzbogacona o oliwę extra virgin lub orzechy zapobiega chorobom serca u ludzi, którzy jeszcze ich nie mają, ale należą do grupy wysokiego ryzyka? Tak powstało badanie PREDIMED (Prevención con Dieta Mediterránea), prowadzone przez sieć ośrodków w całej Hiszpanii, z udziałem lekarzy rodzinnych i dietetyków. Pierwszym autorem głównej pracy był internista Ramón Estruch ze szpitala Clínic w Barcelonie, a jednym z kierujących projektem epidemiolog Miguel Ángel Martínez-González z Uniwersytetu Nawarry.
Hiszpania była dobrym miejscem na taki eksperyment. Oliwa jest tu podstawowym tłuszczem, więc uczestnicy nie musieli zmieniać kultury jedzenia, tylko wzmocnić to, co znali z domu. W 2010 r., gdy badanie dobiegało końca, dieta śródziemnomorska trafiła na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO, a Hiszpania była jednym z krajów, które ją zgłosiły. Ta sama okoliczność jest też ograniczeniem badania, o czym piszemy niżej.
Kto brał udział i co jadł
Od października 2003 do czerwca 2009 r. do badania włączono 7447 osób: mężczyzn w wieku 55–80 lat i kobiety w wieku 60–80 lat. Nikt nie miał na starcie rozpoznanej choroby sercowo-naczyniowej, ale każdy miał cukrzycę typu 2 albo co najmniej trzy czynniki ryzyka, takie jak nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, nadwaga, palenie tytoniu czy wczesne choroby serca w rodzinie. Ponad połowę uczestników stanowiły kobiety.
| Grupa | Co dostawali uczestnicy | Zalecenia |
|---|---|---|
| dieta śródziemnomorska z oliwą | 1 litr oliwy extra virgin tygodniowo dla całego gospodarstwa domowego | oliwa do gotowania i na surowo, warzywa, owoce, rośliny strączkowe, ryby |
| dieta śródziemnomorska z orzechami | 30 g orzechów dziennie: 15 g włoskich, 7,5 g laskowych i 7,5 g migdałów | te same zasady diety, z orzechami jako dodatkiem |
| dieta kontrolna | drobne upominki niezwiązane z jedzeniem | ograniczanie wszystkich tłuszczów, także oliwy |
Żadna grupa nie liczyła kalorii ani nie dostała zaleceń dotyczących ruchu. Dietetycy spotykali się z uczestnikami indywidualnie i w grupach co kilka miesięcy, a przestrzeganie diety oceniano 14-punktowym kwestionariuszem. Pytania były bardzo konkretne: czy oliwa jest głównym tłuszczem w kuchni, czy w ciągu dnia zużywa się co najmniej cztery łyżki oliwy, czy co najmniej dwa razy w tygodniu na stole pojawia się sofrito (sos z pomidorów, cebuli i czosnku duszonych na oliwie), czy kurczak, indyk lub królik zastępują wołowinę, wieprzowinę i kiełbasy, czy słodkie napoje i kupne ciastka są rzadkością.
Wynik główny: mniej zawałów i udarów
Głównym punktem końcowym było łączne wystąpienie zawału serca, udaru mózgu lub zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych. Badanie przerwano w grudniu 2010 r., wcześniej niż planowano, bo analiza pośrednia pokazała wyraźną przewagę diet śródziemnomorskich. Mediana obserwacji wyniosła 4,8 roku, a w tym czasie odnotowano 288 takich zdarzeń.
W grupie z oliwą extra virgin ryzyko było o około 30% niższe niż w grupie kontrolnej, w grupie z orzechami o około 28% niższe. W liczbach bezwzględnych oznacza to mniej więcej trzy zdarzenia mniej na tysiąc osób na każdy rok obserwacji. Najwyraźniej spadła liczba udarów; dla samych zawałów i samych zgonów różnica nie była statystycznie pewna. Wyniki ukazały się w 2013 r. w „New England Journal of Medicine” i stały się jednym z najczęściej przywoływanych argumentów za dietą śródziemnomorską.
2018: wycofanie i ponowna analiza
W 2017 r. brytyjski anestezjolog John Carlisle, który statystycznie przeanalizował tysiące badań klinicznych, wskazał, że rozkład cech uczestników PREDIMED jest zbyt nierówny jak na losowy przydział. Hiszpański zespół sprawdził dane i znalazł nieprawidłowości. Część domowników, najczęściej małżonków, trafiała automatycznie do tej samej grupy co pierwsza osoba z rodziny, a w jednym z ośrodków przydzielano do jednej diety całe przychodnie, zamiast losować pacjentów pojedynczo. Dotyczyło to 1588 osób.
W czerwcu 2018 r. redakcja wycofała pierwotny artykuł i jednocześnie wydrukowała nową wersję z analizą uwzględniającą te błędy, także po całkowitym wyłączeniu 1588 osób. Wynik praktycznie się nie zmienił: ryzyko w grupie z oliwą było niższe o 31%, w grupie z orzechami o 28%. Zmieniło się natomiast brzmienie wniosków. Badacze piszą ostrożniej, że w tej grupie osób o wysokim ryzyku dieta śródziemnomorska z oliwą lub orzechami wiązała się z mniejszą liczbą zdarzeń, a nie że jej działanie udowodniono u każdego. Dlatego wyniki PREDIMED warto cytować z umiarem i zawsze z informacją, kogo dotyczyły.
Co jeszcze pokazały analizy
Dane zebrane w PREDIMED posłużyły do wielu kolejnych prac. Najczęściej przywoływane wyniki dla grupy z oliwą extra virgin zebraliśmy w tabeli.
| Temat analizy | Wynik w grupie z oliwą extra virgin | Na co uważać |
|---|---|---|
| cukrzyca typu 2 (3541 osób bez cukrzycy) | około 40% mniej nowych zachorowań niż w grupie kontrolnej | analiza dodatkowa, bez ograniczania kalorii |
| rak piersi (4282 kobiety) | około 68% mniej zachorowań | tylko 35 przypadków, wynik wymaga potwierdzenia |
| funkcje poznawcze (447 osób z ośrodka w Barcelonie) | lepsze wyniki testów pamięci i myślenia po około 4 latach | mała grupa, krótka obserwacja |
| migotanie przedsionków | około 38% mniejsze ryzyko | analiza dodatkowa |
| masa ciała | brak przyrostu mimo diety bogatej w tłuszcz | nie była to dieta odchudzająca |
Wszystkie te wyniki to analizy drugorzędowe. Badania nie zaprojektowano, by odpowiadało na te pytania, więc traktuje się je jako mocne sygnały, a nie ostateczne dowody. Szczególnie ostrożnie trzeba podchodzić do wyniku dotyczącego raka piersi, opartego na kilkudziesięciu przypadkach. Analiza spożycia w całej grupie PREDIMED wykazała z kolei, że każde dodatkowe 10 g oliwy extra virgin dziennie wiązało się z około 10% niższym ryzykiem chorób serca.
PREDIMED-Plus: kalorie, ruch i masa ciała
Kontynuacją jest PREDIMED-Plus, rozpoczęte w 2013 r. w ponad dwudziestu hiszpańskich ośrodkach. Objęło 6874 osoby w wieku 55–75 lat z nadwagą lub otyłością i zespołem metabolicznym. Grupa interwencyjna stosuje dietę śródziemnomorską o obniżonej kaloryczności, z oliwą extra virgin jako głównym tłuszczem, codzienną aktywność fizyczną i wsparcie w zmianie nawyków. Grupa kontrolna dostaje zalecenia diety śródziemnomorskiej bez ograniczania kalorii, podobnie jak w pierwszym PREDIMED.
Pierwsze lata przyniosły w grupie interwencyjnej umiarkowany, ale trwały spadek masy ciała i obwodu talii oraz lepsze parametry metaboliczne. Analiza dotycząca cukrzycy typu 2, ogłoszona w 2025 r., wskazała na wyraźnie mniej nowych zachorowań w grupie z dietą o obniżonej kaloryczności i ruchem. Odpowiedź na główne pytanie, czy taki program zmniejsza liczbę zawałów i udarów, wymaga dłuższej obserwacji.
Ile oliwy i jakiej: przekład na codzienną kuchnię
Litr oliwy tygodniowo brzmi jak dużo, ale przypadał na cały dom i obejmował gotowanie, smażenie i polewanie na surowo. Kwestionariusz PREDIMED wyznaczał cel co najmniej czterech łyżek oliwy dziennie, czyli około 50 g. Dla porównania unijne oświadczenie zdrowotne o polifenolach zakłada 20 g oliwy dziennie, mniej więcej dwie łyżki, a duże amerykańskie badania obserwacyjne wiązały korzyści już z ilością powyżej 7 g, czyli pół łyżki.
Ważniejsze od liczby łyżek jest to, co oliwa zastępuje. Korzyści widać, gdy wypiera masło, margarynę, smalec i tłuszcze z przetworzonego jedzenia, a nie gdy dolewa się ją do niezmienionej diety. Kuchnia hiszpańska robi to naturalnie: sofrito jako baza sosów, warzywa duszone w oliwie, jak pisto manchego, chłodniki w rodzaju gazpacho andaluz, ryby z pieca i chleb z oliwą zamiast masła na hiszpańskie śniadanie. Szerszy przegląd daje przewodnik oliwa w kuchni hiszpańskiej, a o tym, że na oliwie extra virgin można bezpiecznie smażyć, piszemy w tekście o fritura andaluza.
W badaniu używano oliwy extra virgin, a nie rafinowanej „oliwy z oliwek”. Ma to znaczenie, bo rafinacja usuwa polifenole, które są jednym z badanych mechanizmów korzystnego działania. W analizach spożycia z danych PREDIMED najsilniejszy korzystny związek dotyczył właśnie oliwy extra virgin. Jak rozpoznać oliwę bogatą w te związki, wyjaśnia artykuł o polifenolach i oleokantalu.
tekst ma charakter informacyjny i nie jest poradą medyczną. Osoby z chorobami serca, cukrzycą lub na diecie zaleconej przez lekarza powinny omówić zmiany w żywieniu z lekarzem lub dietetykiem.
Czego PREDIMED nie udowodnił
Po pierwsze, badanie nie testowało samej oliwy, tylko całą dietę śródziemnomorską, w której oliwa była jednym z elementów, obok warzyw, ryb, strączków i ograniczenia słodyczy. Nie da się więc powiedzieć, ile korzyści przypada na oliwę, a ile na resztę jadłospisu. Po drugie, grupa kontrolna w praktyce tylko nieznacznie zmniejszyła spożycie tłuszczu, więc porównano raczej wzmocnioną dietę śródziemnomorską ze zwykłą dietą hiszpańską niż z naprawdę niskotłuszczową.
Po trzecie, uczestnikami byli starsi Hiszpanie z wysokim ryzykiem, co nie przekłada się automatycznie na młodych, zdrowych ludzi ani na mieszkańców innych krajów. Po czwarte, oliwa nie jest lekiem. Kilka łyżek oliwy dodanych do diety pełnej słodyczy, fast foodu i słodkich napojów nie da efektu, jaki daje zmiana całego sposobu jedzenia.
Pytania i odpowiedzi
Co to jest badanie PREDIMED?
PREDIMED (Prevención con Dieta Mediterránea) to hiszpańskie badanie z losowym przydziałem, do którego w latach 2003–2009 włączono 7447 osób z wysokim ryzykiem chorób serca. Porównywało dietę śródziemnomorską z oliwą extra virgin, dietę śródziemnomorską z orzechami i dietę niskotłuszczową. Należy do najczęściej cytowanych badań żywieniowych.
Ile oliwy dostawali uczestnicy PREDIMED?
Osoby z grupy oliwnej dostawały litr oliwy extra virgin tygodniowo dla całego gospodarstwa domowego. Celem było zużycie co najmniej czterech łyżek oliwy dziennie, łącznie z oliwą do gotowania i smażenia. Grupa orzechowa dostawała 30 g mieszanki orzechów włoskich, laskowych i migdałów dziennie.
O ile dieta z oliwą zmniejszyła ryzyko zawału i udaru?
W grupie z oliwą extra virgin łączne ryzyko zawału, udaru i zgonu sercowo-naczyniowego było o około 30% niższe niż w grupie kontrolnej. Najwyraźniej spadła liczba udarów. W liczbach bezwzględnych oznaczało to około trzech zdarzeń mniej na tysiąc osób na rok.
Dlaczego badanie PREDIMED zostało wycofane?
W 2018 r. okazało się, że części uczestników nie przydzielano do grup losowo: domownicy trafiali do grupy pierwszej osoby z rodziny, a w jednym ośrodku przydzielano całe przychodnie. Pierwotny artykuł wycofano i od razu zastąpiono poprawioną analizą, także bez 1588 osób, których to dotyczyło. Wynik się nie zmienił, ale wnioski sformułowano ostrożniej.
Ile oliwy dziennie jest zdrowe?
Nie ma jednej normy dla wszystkich. W PREDIMED celem były co najmniej cztery łyżki dziennie w ramach diety śródziemnomorskiej, unijne oświadczenie zdrowotne zakłada 20 g oliwy bogatej w polifenole, a w dużych badaniach obserwacyjnych korzyści wiązały się już z ponad 7 g dziennie. Najważniejsze, by oliwa zastępowała inne tłuszcze, a nie dochodziła do nich.
Czy w PREDIMED liczyło się, jaka to była oliwa?
Tak, uczestnicy dostawali oliwę extra virgin, która zawiera polifenole, a nie rafinowaną oliwę z oliwek. W analizach spożycia najsilniejszy korzystny związek dotyczył właśnie oliwy extra virgin. Wniosków z badania nie należy więc przenosić na każdą butelkę z napisem „oliwa”.
Czym jest PREDIMED-Plus?
To następca PREDIMED, prowadzony od 2013 r. na 6874 osobach z nadwagą lub otyłością i zespołem metabolicznym. Sprawdza, czy dieta śródziemnomorska o obniżonej kaloryczności, połączona z ruchem i wsparciem w zmianie nawyków, zmniejsza liczbę chorób serca. Pierwsze wyniki pokazały spadek masy ciała i mniej nowych przypadków cukrzycy typu 2.
Czy dieta z dużą ilością oliwy powoduje tycie?
W PREDIMED uczestnicy diet śródziemnomorskich, mimo dużej ilości tłuszczu i braku liczenia kalorii, nie przytyli w porównaniu z grupą kontrolną. Oliwa ma jednak około 900 kcal w 100 g, jak każdy tłuszcz, więc liczy się bilans całej diety. Najlepiej traktować ją jako zamiennik innych tłuszczów, a nie dodatek.




