DOP Sierra de Cazorla: Picual i Royal u źródeł Gwadalkiwiru

DOP Sierra de Cazorla: 9 gmin u źródeł Gwadalkiwiru w Jaén, Picual i rzadka odmiana Royal, wymagania specyfikacji, smak oliwy, krajobraz i almazary.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl9 min czytaniaDOP i IGP
DOP Sierra de Cazorla: Picual i Royal u źródeł Gwadalkiwiru
W skrócie

DOP Sierra de Cazorla chroni oliwę extra virgin z 9 gmin w południowo-wschodniej części prowincji Jaén, u podnóża gór, w których bierze początek Gwadalkiwir. Oliwa powstaje z Picual, z lokalnej odmiany Royal albo z ich kupażu. Jest bardzo owocowa, z nutami jabłka, migdała i figi, lekko gorzka i stabilna, a jednoodmianowa Royal wyróżnia się słodyczą.

Obszar
9 gmin, ok. 31 500 ha gajów
Odmiany
Picual, Royal (ok. 1843 ha, tylko w okolicach Cazorli i Quesady)
Krajobraz
wapienne góry Parku Przyrodniczego Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas
Charakter oliwy
owocowa, jabłko, migdał, figa, gorycz od lekkiej (Royal) po średnią (Picual)
Najlepsza do
sałatek, ryb, pieczywa (Royal), duszonych mięs i warzyw (Picual)
Spis treści
  1. Gdzie leży: dziewięć gmin pod Sierra de Cazorla
  2. Krajobraz, wysokość i klimat
  3. Historia: tłocznie Quesady i Cazorli
  4. Odmiany: Picual i Royal
  5. Wymagania specyfikacji
  6. Jak smakuje
  7. Jak rozpoznać butelkę
  8. Producenci i almazary
  9. Co zobaczyć w okolicy
  10. W kuchni
  11. Pytania i odpowiedzi

Gdzie leży: dziewięć gmin pod Sierra de Cazorla

Oznaczenie obejmuje gminy Cazorla, Chilluévar, Hinojares, Huesa, La Iruela, Peal de Becerro, Pozo Alcón, Quesada i Santo Tomé. Razem to ok. 133,6 tys. ha, z czego gaje oliwne zajmują ok. 31,5 tys. ha. To ponad połowa (52%) ziemi uprawnej comarki i niecałe 6% gajów prowincji Jaén.

Obszar rozciąga się od wysokich gór na wschodzie, przez pogórze wokół Cazorli, La Iruela i Quesady, po niższe tereny przy dolinie Gwadalkiwiru (Santo Tomé, Peal de Becerro, Chilluévar) i suchszą kotlinę Guadiana Menor na południowym wschodzie (Pozo Alcón, Hinojares, Huesa). Gospodarstwa są małe: specyfikacja liczy 7819 gospodarstw, z czego 43% ma 1–5 ha, a co piąte nie przekracza hektara. Ok. 17–18% gajów jest nawadnianych, reszta to uprawa na deszczu.

Często pisze się, że oliwa pochodzi „z parku narodowego”. W rzeczywistości góry chroni Park Przyrodniczy (Parque Natural) Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas, największy obszar chroniony w Hiszpanii. Gaje DOP leżą głównie na jego obrzeżach i u jego stóp; więcej o samym parku piszemy w przewodniku po Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas.

Krajobraz, wysokość i klimat

Gwadalkiwir wypływa w Cañada de las Fuentes w gminie Quesada, na wysokości ok. 1350 m. Nad źródłem wznoszą się szczyty Cabañas (ok. 2027 m) i Empanadas (2106 m). Z tak wysokich gór spływa chłodne powietrze, a różnica między dniem a nocą w czasie dojrzewania owoców jest duża.

Klimat jest skrajny. Specyfikacja przywołuje −19 °C zanotowane przy źródłach Gwadalkiwiru i 43 °C latem. Średnie sezonowe wynoszą ok. 16 °C wiosną, 23 °C latem, 13 °C jesienią i 4 °C zimą. Opady to 600–800 mm w zależności od roku, a w stacjach górskich często ponad 1000 mm, wyraźnie więcej niż na równinach Jaén.

Gleby są zróżnicowane. Wzdłuż Guadiana Menor leżą młode gleby aluwialne, na stromych, zerodowanych stokach płytkie gleby pod las, a pod oliwkami najczęściej zasadowe, wapienne inceptisole, dobre dla oliwek i zbóż. Na południowy wschód od Cazorli występują czerwonawe gleby ilaste, uprawiane pod zboża.

Historia: tłocznie Quesady i Cazorli

Region przez wieki był pograniczem. Quesada przeszła w ręce chrześcijan w 1295 albo 1310 r. (źródła historyczne podają różne daty), a Cazorla przez stulecia była ośrodkiem tzw. Adelantamiento, terytorium zarządzanego przez arcybiskupów Toledo. Oliwka towarzyszyła tu zbożu i hodowli, ale gaje rosły stopniowo przez całą epokę nowożytną.

Dokumenty pokazują tę historię w liczbach. W XVI w. spis ludności Quesady wymienia 9 młynarzy oliwy. W katastrze z 1752 r. Quesada ma 3 tłocznie, a Cazorla 7. W połowie XIX w. słownik Madoza notuje 8 tłoczni w Cazorli, 9 w Quesadzie, 5 w La Iruela, 3 w Pozo Alcón i 1 w Santo Tomé.

Rada regulacyjna działa na podstawie przepisów z lat 90., m.in. rozporządzenia z 25 stycznia 1994 r. i dekretu królewskiego z października 1999 r. Kompletny wniosek o rejestrację w UE trafił do Brukseli w lipcu 2000 r., a jego streszczenie ukazało się w Dzienniku Urzędowym WE w styczniu 2001 r. W branżowych zestawieniach podaje się 17 almazar i 8 rozlewni oraz średnio ok. 10 mln kg oliwy rocznie, z czego część trafia do butelek z pieczęcią DOP.

Odmiany: Picual i Royal

Picual to tu, jak w całym Jaén, odmiana dominująca: wydajna, odporna, dająca intensywną i bardzo stabilną oliwę. To, co wyróżnia Cazorlę, to Royal, nazywana też Royal de Cazorla. Specyfikacja opisuje ją jako odmianę autochtoniczną, występującą wyłącznie w comarce Cazorla–Quesada, na ok. 1843 ha. To 4,4% gajów comarki i zaledwie 0,42% gajów prowincji.

Oliwa z Royal jest łagodniejsza i słodsza od Picual, z mniejszą goryczą i pikantnością, za to z wyraźną nutą jabłka i migdała. Właśnie dlatego jednoodmianowe Royal stały się modną niszą: małe partie, często z wczesnego zbioru, sprzedawane jako rarytas regionu. Szczegóły drzewa i owocu opisujemy w tekście o odmianie Royal.

Cecha Picual Royal
Zasięg cała prowincja i większość gajów DOP tylko Cazorla, Quesada i okolice, ok. 1843 ha
Charakter oliwy intensywna, gorzka i pikantna łagodna, słodsza, mniej gorzka
Aromaty pomidor, trawa, figa jabłko, migdał, świeże owoce
Stabilność bardzo wysoka niższa niż u Picual
W kuchni smażenie, duszenie, mocne sałatki ryby, sałaty, pieczywo, desery

Wymagania specyfikacji

Oznaczenie dotyczy oliwy extra virgin z Picual, Royal albo kupażu obu odmian, z oliwek zebranych w zarejestrowanych gajach i przetłoczonych w zarejestrowanych almazarach (almazara to tłocznia oliwy).

Wymóg Wartość w specyfikacji
Odmiany Picual, Royal lub ich kupaż
Kwasowość maks. 0,7%
Liczba nadtlenkowa maks. 18 mEq O₂/kg (20 dla oliwy przechowywanej w almazarze do października)
K270 poniżej 0,20
Wilgotność maks. 0,1%
Zanieczyszczenia maks. 0,1%
Zbiór tylko zdrowe owoce z drzewa, osobno od oliwek z ziemi
Wykluczone aceituna de soleo, czyli owoce opadłe przed zbiorem
Przerób umiarkowane temperatury pasty, oliwy i wody technologicznej

Specyfikacja kładzie nacisk na staranność zbioru: owoce z ziemi i z drzewa nie mogą się mieszać, a do partii chronionej trafiają tylko zdrowe oliwki o dojrzałości właściwej dla oliwy DOP. Po wytłoczeniu oliwę przechowuje się według klas jakości i ocenia sensorycznie. Jak wygląda ten proces na miejscu, pokazujemy w tekście almazara od środka.

Jak smakuje

Specyfikacja opisuje oliwę z Cazorli jako bardzo owocową, z nutami jabłka, migdała i figi, lekko gorzką i bardzo stabilną. Kolor waha się od intensywnej zieleni do złotożółtego, zależnie od terminu zbioru i miejsca w comarce.

Picual z wyższych gajów ma świeży aromat liścia pomidora i trawy oraz średnią gorycz. Royal jest okrągła, słodka na początku, z delikatnym pieprzem w finiszu. Kupaż obu odmian łączy trwałość Picual z miękkością Royal. Porównanie warto zrobić samemu, przy dwóch kieliszkach obok siebie; jak się do tego przygotować, opisujemy w poradniku o degustacji oliwy.

Jak rozpoznać butelkę

Na etykiecie musi być napis „Denominación de Origen «Sierra de Cazorla»”. Każde opakowanie ma numerowaną pieczęć gwarancyjną oraz numerowaną etykietę lub kontretykietę wydaną przez radę regulacyjną, naklejoną tak, by nie dało się jej użyć ponownie. Puszki do 10 litrów mogą mieć zamiast tego wytłoczone godło i numer.

Wskazówka

jeśli szukasz Royal, sprawdź, czy etykieta podaje odmianę. Butelka z samym napisem DOP Sierra de Cazorla to najczęściej Picual albo kupaż z przewagą Picual.

Producenci i almazary

W gminach obszaru działa kilkanaście tłoczni, od spółdzielni po małe rodzinne almazary. W Cazorli to m.in. spółdzielnia Aceites Cazorla, która prowadzi też program zwiedzania z ekspozycją o oliwie, oraz Almazara de la Almedina z marką Torreón de Nubla. W Quesadzie działa duża spółdzielnia La Bética Aceitera (marki Olivar de Quesada i Pico Cabañas), a w Peal de Becerro mała almazara Verde Ibero, przyjmująca gości w ramach programu Oleotour Jaén. W Chilluévar ma siedzibę rozlewnia Alma de Cazorla.

Nie każda oliwa tych firm nosi pieczęć DOP, więc o przynależności do oznaczenia rozstrzyga kontretykieta. Część producentów z Cazorli startuje też w konkursie Jaén Selección, który co roku wybiera najlepsze oliwy prowincji.

Co zobaczyć w okolicy

Cazorla to miasteczko pod pionowymi skałami, z zamkiem La Yedra, w którym mieści się muzeum sztuki i zwyczajów ludowych Górnego Gwadalkiwiru, oraz z ruinami kościoła Santa María, pod którego sklepieniem płynie potok Cerezuelo. Sąsiednia La Iruela ma zamek na skalnej iglicy z widokiem na morze oliwek. W Quesadzie można zobaczyć muzeum Rafaela Zabalety, malarza, który portretował ten krajobraz, a w Peal de Becerro iberyjską komorę grobową w Toya.

Najpiękniejsza droga prowadzi z Cazorli w głąb parku, ku dolinie Gwadalkiwiru i źródłom w Cañada de las Fuentes. Na północy park przechodzi w góry DOP Sierra de Segura, a na zachodzie, za doliną, widać masyw Sierra Mágina. Najlepszy czas na wizytę w tłoczniach to listopad i grudzień, kiedy pracują pełną parą.

W kuchni

Kuchnia Cazorli jest górska: dziczyzna, pstrągi z górskich rzek, talarines (makaron w sosie z dziczyzny), rin-rán z suszonej papryki, ziemniaków i solonego dorsza oraz ajoharina. Do dań gotowanych i duszonych pasuje stabilna Picual. Royal lepiej używać na surowo: do sałat, gotowanej ryby, świeżego sera i do wypieków, gdzie gorzka oliwa przykryłaby inne smaki.

Zasada jest prosta: im delikatniejsze danie, tym większy udział Royal. Więcej przykładów znajdziesz w tekście jaka oliwa do jakiego dania, a o oznaczeniu obejmującym całą prowincję piszemy przy IGP Aceite de Jaén.

Pytania i odpowiedzi

Ile gmin obejmuje DOP Sierra de Cazorla?

Dziewięć: Cazorla, Chilluévar, Hinojares, Huesa, La Iruela, Peal de Becerro, Pozo Alcón, Quesada i Santo Tomé. Wszystkie leżą w południowo-wschodniej części prowincji Jaén. Gaje oliwne zajmują tam ok. 31,5 tys. ha.

Czym jest odmiana Royal z Cazorli?

To autochtoniczna odmiana oliwki, która występuje wyłącznie w okolicach Cazorli i Quesady, na ok. 1843 ha. Daje oliwę łagodniejszą i słodszą od Picual, z nutą jabłka i migdała oraz mniejszą goryczą. W DOP Sierra de Cazorla można ją tłoczyć osobno albo w kupażu z Picual.

Czy Sierra de Cazorla to park narodowy?

Nie, góry chroni Park Przyrodniczy Sierras de Cazorla, Segura y Las Villas, a nie park narodowy. To największy obszar chroniony w Hiszpanii. Gaje DOP Sierra de Cazorla leżą głównie na jego obrzeżach i u podnóża gór.

Jak smakuje oliwa DOP Sierra de Cazorla?

Jest bardzo owocowa, z nutami jabłka, migdała i figi, lekko gorzka i bardzo stabilna. Kolor zmienia się od intensywnej zieleni do złotożółtego, zależnie od terminu zbioru. Oliwy z Royal są słodsze i łagodniejsze, z Picual bardziej gorzkie i pikantne.

Jaką kwasowość może mieć oliwa DOP Sierra de Cazorla?

Specyfikacja dopuszcza najwyżej 0,7%, mniej niż ogólny limit 0,8% dla extra virgin. Liczba nadtlenkowa nie może przekraczać 18, a dla oliwy przechowywanej w almazarze do października 20. Wilgotność i zanieczyszczenia mogą wynosić najwyżej 0,1%.

Gdzie są źródła Gwadalkiwiru?

Gwadalkiwir wypływa w Cañada de las Fuentes w gminie Quesada, na wysokości ok. 1350 m, w obrębie DOP Sierra de Cazorla. Nad źródłem wznoszą się szczyty Cabañas i Empanadas, przekraczające 2000 m. Dojazd prowadzi przez park przyrodniczy.

Kiedy najlepiej jechać do Cazorli na oliwę?

Najciekawiej jest w listopadzie i grudniu, gdy trwa zbiór i almazary tłoczą nową oliwę. Wtedy można spróbować świeżej Picual i Royal prosto z tłoczni. Wiosna i jesień są z kolei najlepsze na wędrówki po parku.

Jak rozpoznać oliwę DOP Sierra de Cazorla w sklepie?

Na etykiecie musi być napis „Denominación de Origen Sierra de Cazorla”, a na opakowaniu numerowana pieczęć lub kontretykieta rady regulacyjnej. Jeśli zależy ci na Royal, sprawdź, czy etykieta wymienia odmianę. Butelki bez tej informacji to zwykle Picual albo kupaż.

Redakcja OliwaHiszpanska.pl
Zespół serwisu, który od lat śledzi hiszpańskie gaje, almazary i kuchnię. Piszemy na podstawie specyfikacji DOP, danych rynkowych i własnych degustacji, bez tekstów sponsorowanych.