Tortas de aceite to cienkie, kruche placki z ciasta drożdżowego, w którym oliwa zastępuje masło. Ciasto aromatyzuje się anyżem i sezamem, a wierzch posypuje cukrem, który w piecu częściowo się karmelizuje. Najbardziej znane pochodzą z Castilleja de la Cuesta pod Sewillą. W domu wystarczy łagodna oliwa virgen extra, dobra mąka i cierpliwość przy wałkowaniu.
- Pochodzenie
- Castilleja de la Cuesta, wzgórza Aljarafe na zachód od Sewilli
- Główne składniki
- mąka pszenna, oliwa, anyż, sezam, cukier, drożdże
- Rola oliwy
- jedyny tłuszcz w cieście, daje kruchość i aromat
- Najlepsza oliwa
- łagodna lub średnia, np. Hojiblanca, Picudo, Arbequina
- Czas
- 40 minut pracy, około 2 godzin z wyrastaniem i pieczeniem
Spis treści
Historia dania
Andaluzyjskie słodkie pieczywo z oliwą ma długi rodowód. W nazwach dwóch przypraw tego przepisu słychać arabszczyznę z czasów al-Andalus: ajonjolí (sezam) pochodzi od andaluzyjskiego arabskiego al-ǧulǧulān, a matalahúva (anyż) od wyrażenia oznaczającego „słodkie ziarno”. Po rekonkwiście podobne receptury przetrwały w domach morysków i w kuchniach klasztornych, gdzie zakonnice piekły na oliwie słodycze na sprzedaż i na święta. Szerzej o tym dziedzictwie piszemy w tekście o arabskich korzeniach hiszpańskiej oliwy.
W 1910 roku Inés Rosales Cabello zaczęła piec w swojej kuchni w Castilleja de la Cuesta placki według rodzinnej receptury. Miejscowe kobiety sprzedawały je z wiklinowych koszy na skrzyżowaniu La Pañoleta przy drodze do Sewilli i na dawnym dworcu kolejowym w mieście. Podróżni zabierali je w drogę, dzięki czemu placki z Aljarafe szybko stały się znane w całej Hiszpanii. W miasteczku pieczono je zresztą także w innych domach, a z czasem powstało tam kilka wytwórni.
Firma założona przez Inés Rosales przeniosła produkcję do Huévar del Aljarafe, ale placki wciąż formuje się ręcznie i każdy zawija osobno w woskowany papier. Ten sposób pakowania stał się wizytówką sewilskich tortas w całym kraju i za granicą. Obok wersji klasycznej z anyżem i sezamem pojawiły się warianty z pomarańczą, cynamonem i rozmarynem. Placki pasują do kuchni regionu opisanej w przewodniku po Sewilli i Kadyksie, gdzie oliwa trafia zarówno na patelnię, jak i do ciasta.
Składniki
Na ciasto
Do posypania
Przygotowanie
- Wlej oliwę do małego rondelka, dodaj skórkę z cytryny i podgrzewaj na średnim ogniu 3–4 minuty, aż brzegi skórki się zrumienią. Zdejmij z ognia, wyjmij skórkę, odczekaj minutę i wsyp anyż oraz sezam. Ziarna zaskwierczą i oddadzą aromat. Studź oliwę 15–20 minut, do około 40 °C.
- Rozpuść drożdże w letniej wodzie (około 30 °C) z łyżeczką cukru odjętą z porcji do ciasta. Odstaw na 5 minut, aż na powierzchni pojawi się piana.
- W dużej misce wymieszaj mąkę z pozostałym cukrem i solą. Wlej letnią oliwę razem z ziarnami i rozcieraj palcami, aż mąka zamieni się w wilgotną kruszonkę. Tłuszcz otacza wtedy cząstki mąki i ogranicza tworzenie glutenu, co daje kruchość.
- Dodaj wodę z drożdżami i likier. Zagnieć ciasto krótko, przez 3–4 minuty, tylko do połączenia. Powinno być miękkie, gładkie, lekko tłuste i nie kleić się do rąk.
- Przykryj miskę ściereczką i odstaw w ciepłe miejsce na 45–60 minut. Ciasto ma urosnąć o mniej więcej połowę, nie podwoić objętości.
- Rozgrzej piekarnik do 200 °C (grzanie góra i dół) i wyłóż dwie blachy papierem do pieczenia. Podziel ciasto na 24 kulki po około 35 g.
- Każdą kulkę rozwałkuj bezpośrednio na papierze na placek grubości 1,5–2 mm i średnicy 13–14 cm. Mąka do podsypywania nie jest potrzebna, bo ciasto zawiera dużo oliwy. Brzegi mogą być nieregularne, tak wyglądają placki robione ręcznie.
- Posmaruj placki cienko białkiem i obficie posyp cukrem, około łyżeczki na sztukę, a jeśli chcesz, dodatkowo szczyptą sezamu.
- Piecz na środkowej półce 9–12 minut, aż brzegi zrobią się złotobrązowe, a cukier miejscami się skarmelizuje. Po 8 minutach pilnuj placków, bo cukier szybko przechodzi od złotego do gorzkiego.
- Przełóż placki na kratkę. Chrupkość zyskują dopiero po ostygnięciu, mniej więcej po 5 minutach. Resztę ciasta piecz partiami, wałkując kolejne placki w trakcie pieczenia poprzednich.
Jaką oliwę wybrać
W tym cieście oliwa stanowi około jednej czwartej masy, więc jej smak przetrwa pieczenie. Najlepiej sprawdzają się oliwy łagodne lub średnio owocowe, z nutą migdała, jabłka i świeżej trawy, bez mocnej goryczy. Wstępne podgrzanie ze skórką cytryny łagodzi ostrzejsze akcenty, ale nie zamaskuje oliwy wyraźnie gorzkiej, która w połączeniu z anyżem daje lekko lekarski posmak.
Najbliżej sewilskiej tradycji jest Hojiblanca z Sierra Sur, na przykład z DOP Estepa, albo stara odmiana równin Gwadalkiwiru, Lechín de Sevilla. Bardzo dobrze wypada też słodka i owocowa Picudo z Kordoby. Picual z wczesnego zbioru zostaw na surowo, do pomidorów i sałatek. Oliwa z wytłoków i rafinowana mieszanka aceite de oliva upieką poprawne ciastka, ale bez aromatu, dla którego robi się je na oliwie.
| Oliwa | Charakter | Efekt w tortas |
|---|---|---|
| Hojiblanca (późniejszy zbiór) | owocowa, migdałowa, łagodna gorycz | klasyczny, zrównoważony smak |
| Picudo | słodka, z nutą jabłka i egzotycznych owoców | najbardziej deserowe placki |
| Arbequina | delikatna, owocowa, niska gorycz | lekki smak, anyż wyraźniejszy |
| Lechín de Sevilla | łagodna, zielona, lekko cierpka | lokalny, sewilski akcent |
| Picual z wczesnego zbioru | intensywna, gorzka, pikantna | gorycz konkuruje z anyżem |
Najczęstsze błędy
Za grube placki. Ciasto rozwałkowane na 4–5 mm piecze się jak bułeczka: jest miękkie w środku i nie łamie się z trzaskiem. Właściwa grubość to 1,5–2 mm, a przez cieńszy placek prawie prześwituje światło. Jeżeli ciasto się kurczy, odstaw rozwałkowane kulki na 5 minut, by gluten odpoczął, i dokończ wałkowanie.
Zbyt gorąca oliwa przy drożdżach. Oliwa prosto z rondla ma ponad 100 °C i zabije drożdże, jeśli trafi do nich bezpośrednio. Dlatego najpierw łączy się ją z mąką, a wodę z drożdżami dodaje się dopiero na końcu. Oliwa wlewana do mąki powinna być ciepła w dotyku, nie parząca.
Długie wyrabianie. To nie jest ciasto na chleb. Wyrabianie przez 10 minut rozwija gluten, placki stają się twarde i gumowate, a podczas wałkowania obkurczają się. Wystarczy połączyć składniki i zostawić ciasto w spokoju.
Za dużo cukru albo za wysoka temperatura. Cukier na wierzchu ma się częściowo rozpuścić i zezłocić. Przy 220 °C i wyżej przypala się, zanim środek placka wyschnie, a gruba warstwa cukru zamienia się w twardą skorupę. Lepiej piec w 200 °C i obserwować pierwszą blachę, bo każdy piekarnik grzeje trochę inaczej.
Warianty
Najprostsza zmiana dotyczy aromatu. Skórka z gorzkiej pomarańczy sewilskiej (lub zwykłej pomarańczy) dodana do oliwy zamiast cytryny daje placki o wyraźnie cytrusowym zapachu. Szczypta cynamonu w cukrze do posypania zbliża je do smaku świątecznych słodyczy. Wersja wytrawna powstaje bez cukru w cieście, z rozmarynem i tymiankiem w oliwie i płatkami soli na wierzchu, i dobrze zastępuje krakersy do sera.
W wielu domowych przepisach część wody zastępuje się białym winem, które daje lżejszą, bardziej łamliwą strukturę. Mniej drożdży i krótsze wyrastanie dają placki płaskie i twarde jak herbatnik. Dłuższe wyrastanie daje placki bardziej pęcherzykowate i listkujące.
Pod nazwą torta de aceite kryją się w Hiszpanii także inne wypieki. W Torremolinos piecze się wilgotne ciasto z dodatkiem mąki kukurydzianej i miodu, bliższe placka niż ciastka. W Murcji, opisanej w przewodniku po regionie Murcji, na Boże Narodzenie przygotowuje się tortas de recao z mąką migdałową, którą zaparza się gorącą oliwą. Wspólne jest jedno: oliwa w roli, jaką na północy Europy pełni masło.
Podanie i przechowywanie
W Sewilli tortas jada się na śniadanie z kawą z mlekiem albo po południu, maczane w kawie lub gorącej czekoladzie. Świetnie łączą się z dojrzałym serem owczym lub kozim, na przykład z payoyo z okolic Grazalemy, gdzie powstaje też oliwa DOP Sierra de Cádiz. Pokruszone posłużą jako chrupiąca posypka do lodów waniliowych albo jogurtu z miodem.
Ostudzone placki przechowuj w metalowej puszce lub szczelnym pojemniku, w temperaturze pokojowej, z dala od pieca i słońca. Wytrzymują 7–10 dni. Jeśli przechowujesz je dłużej, przełóż każdy arkuszem papieru do pieczenia, jak w oryginale, żeby cukier nie skleił placków. Zmiękłe placki wystarczy podpiec 3 minuty w 160 °C.
oliwa w cieście jełczeje szybciej niż w butelce, więc do wypieków używaj świeżej, otwartej najwyżej kilka tygodni wcześniej. Jak ją trzymać, opisujemy w poradniku o przechowywaniu oliwy.
Słodycze na oliwie w andaluzyjskim kalendarzu
Tortas de aceite są całoroczne, ale należą do większej rodziny andaluzyjskich wypieków na oliwie. W Wielkim Poście i na Boże Narodzenie smaży się pestiños, zawijane kawałki ciasta z anyżem i sezamem, polewane miodem, oraz roscos fritos, smażone obwarzanki. W Wielkim Tygodniu na stołach pojawiają się torrijas, kromki chleba namoczone w mleku lub winie i smażone w oliwie.
W tej samej prowincji działa jednak tradycja, w której oliwa ustępuje smalcowi. Estepa jest stolicą mantecados i polvorones, a ich klasyczna receptura opiera się na tłuszczu wieprzowym. Dla osób, które szukają słodyczy na oliwie, sewilskie placki z Aljarafe są więc lepszym wyborem niż świąteczne ciastka z Sierra Sur.
Pytania i odpowiedzi
Jaka oliwa jest najlepsza do tortas de aceite?
Najlepsza jest łagodna lub średnio owocowa oliwa virgen extra o niskiej goryczy, na przykład Hojiblanca, Picudo albo Arbequina. Oliwa stanowi około jednej czwartej masy ciasta, więc jej smak jest wyczuwalny po upieczeniu. Bardzo gorzka oliwa z wczesnego zbioru źle łączy się z anyżem.
Czy tortas de aceite można zrobić bez drożdży?
Tak, ale wychodzą bardziej płaskie i twarde, podobne do herbatników. Niektóre domowe przepisy dodają zamiast drożdży pół łyżeczki proszku do pieczenia. Drożdże dają charakterystyczne pęcherzyki i lekkie rozwarstwienie placka.
Czym zastąpić matalahúvę?
Matalahúva to po prostu nasiona anyżu, dostępne w sklepach z przyprawami. W ostateczności można je zastąpić łyżeczką nasion kopru włoskiego, które mają podobny, choć łagodniejszy aromat. Likier anyżowy w cieście jest dodatkiem, nie zamiennikiem nasion.
Dlaczego moje tortas de aceite nie są chrupiące?
Najczęściej są za grube albo zbyt krótko pieczone. Placek powinien mieć 1,5–2 mm i piec się w 200 °C do zrumienienia brzegów, zwykle 9–12 minut. Chrupkość pojawia się dopiero po ostygnięciu na kratce, a nie na gorącej blasze.
Czy tortas de aceite są wegańskie?
Ciasto nie zawiera nabiału ani jajek, bo tłuszczem jest oliwa. Jedynym składnikiem odzwierzęcym w tym przepisie jest białko do smarowania, które można zastąpić wodą lub odrobiną syropu z agawy. Cukier przyklei się wtedy nieco słabiej.
Jak długo można przechowywać tortas de aceite?
W szczelnej puszce, w temperaturze pokojowej, placki zachowują kruchość przez 7–10 dni. Po tym czasie oliwa w cieście zaczyna tracić świeżość. Zmiękłe placki odzyskują chrupkość po 3 minutach w piekarniku nagrzanym do 160 °C.
Skąd pochodzą tortas de aceite?
Najsłynniejsze pochodzą z Castilleja de la Cuesta w sewilskim Aljarafe, gdzie w 1910 roku zaczęła je wypiekać Inés Rosales. Same placki na oliwie z anyżem i sezamem mają jednak starszy, andaluzyjski rodowód związany z tradycją klasztorną i morysków. W innych częściach Hiszpanii nazwa torta de aceite oznacza czasem zupełnie inne ciasto.




